Tác dụng thật sự của omega-3 đối với sức khỏe não bộ liệu có như kỳ vọng?

Omega-3, hay còn gọi là dầu cá, được xem là dưỡng chất thiết yếu hỗ trợ xây dựng tế bào não, giúp màng tế bào mềm dẻo và thúc đẩy sự phát triển các kết nối nơ-ron, từ đó cải thiện khả năng giao tiếp giữa các tế bào thần kinh. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người có nồng độ omega-3 cao trong máu thường có trí nhớ tốt hơn và các biểu hiện não bộ khỏe mạnh hơn, đồng thời nguy cơ mắc các bệnh sa sút trí tuệ như Alzheimer cũng thấp hơn. Ngược lại, bệnh nhân Alzheimer thường được phát hiện có hàm lượng omega-3 thấp hơn mức bình thường.

Tuy nhiên, mặc dù về lý thuyết việc bổ sung omega-3 có thể giúp cải thiện chức năng não, nhưng phần lớn các thử nghiệm lâm sàng lại không chứng minh được hiệu quả rõ ràng của thực phẩm chức năng omega-3 trong việc cải thiện nhận thức hay giảm triệu chứng sa sút trí tuệ.

Omega-3 gồm ba loại chính quan trọng là EPA, DHA (có nhiều trong cá) và ALA (có trong các loại hạt và hạt giống). Gan có khả năng chuyển hóa một phần ALA thành EPA và DHA, trong đó DHA đóng vai trò nổi bật nhất trong chức năng não bộ. Theo Giáo sư Richard Bazinet của Đại học Toronto, lượng DHA mà não sử dụng hàng ngày chỉ là phần rất nhỏ trong kho dự trữ lớn sẵn có.

Theo ông, dù nhiều người không ăn nhiều cá, họ cũng có thể nhận đủ omega-3 từ nguồn ALA trong chế độ ăn hàng ngày. Khi DHA trong cơ thể thiếu hụt, gan sẽ tự động chuyển ALA thành DHA và bổ sung lên não. Chính vì vậy, những lợi ích liên quan đến nồng độ DHA cao có thể phản ánh các thói quen ăn uống lành mạnh hơn, thay vì chỉ do bổ sung omega-3 từ thực phẩm chức năng.

Ví dụ, khi ăn cá, mọi người thường ăn kèm rau củ tươi, không kết hợp các thực phẩm có hại cho não. Việc duy trì một chế độ ăn lành mạnh toàn diện có thể đóng góp tích cực vào sức khỏe não bộ hơn là việc chỉ dùng riêng thực phẩm bổ sung omega-3.

Dr Hussein Yassine, Giáo sư thần kinh học tại Đại học Southern California, cho rằng hiệu quả của omega-3 phụ thuộc vào cách não bộ sử dụng chúng. Ông phát hiện ra rằng trong não có một phân tử chịu trách nhiệm phân hủy omega-3, và hoạt động của phân tử này tăng cao ở những người có nguy cơ mắc Alzheimer về mặt di truyền, khiến nồng độ omega-3 trong não nhanh chóng bị tiêu hao.

Để phát huy tác dụng của omega-3, không chỉ cần bổ sung lượng omega-3 mà còn phải giảm hoạt động của phân tử này. Nghiên cứu sơ bộ cho thấy microbiome đường ruột và chế độ ăn giàu rau củ, chất xơ cùng thực phẩm lên men có thể làm giảm mức hoạt động của phân tử trên. Như vậy, để bảo vệ não bộ, cần có sự kết hợp giữa nguồn dưỡng chất từ cá và các thực phẩm lành mạnh khác.

Nếu người có chế độ ăn nghèo nàn chỉ uống bổ sung omega-3 mà không cải thiện các yếu tố khác, hiệu quả sẽ rất hạn chế theo nghiên cứu của ông Yassine.

Giáo sư Gene Bowman của Đại học Harvard nghi ngờ các thử nghiệm lâm sàng thất bại do thời gian dùng omega-3 quá ngắn. Thông thường nồng độ omega-3 cao trong cơ thể phản ánh sự tiêu thụ kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ của các loại thực phẩm giàu omega-3 như cá (ước tính ba bữa cá mỗi tuần).

Bởi vậy, để đánh giá đúng hiệu quả, cần thử nghiệm sử dụng omega-3 trong thời gian dài hơn, giúp phát hiện những thay đổi tích cực trên não bộ.

Dù có nhiều giả thuyết khác nhau về omega-3, nghiên cứu hiện tại cho thấy việc duy trì một chế độ ăn cân bằng với nhiều loại thực phẩm tự nhiên giàu dưỡng chất, bao gồm omega-3 từ cá và các loại rau củ, sẽ giúp bảo vệ sức khỏe não bộ hiệu quả hơn là chỉ dựa vào các loại viên bổ sung.

Chuyên gia Bazinet nhấn mạnh, việc ăn uống lành mạnh giữ vai trò thiết yếu trong việc cải thiện sức khỏe não bộ, cũng như sức khỏe tim mạch, một trong những lý do phổ biến khiến người ta sử dụng thực phẩm chức năng omega-3.

"Bằng chứng cho thấy ăn các thực phẩm có chứa omega-3 là tốt và liên quan đến kết quả sức khỏe não bộ tích cực hơn," ông Bazinet nói. "Tuy nhiên việc dùng thực phẩm chức năng omega-3 không mang lại hiệu quả tương tự."