Các giả thuyết về nguồn gốc COVID-19: Lây lan từ động vật hay rò rỉ phòng thí nghiệm?

Từ đầu đại dịch COVID-19, nguồn gốc của virus SARS-CoV-2 đã trở thành đề tài gây tranh cãi và thu hút sự quan tâm toàn cầu. Hai giả thuyết chính được lan truyền rộng rãi là lây lan từ động vật hoang dã tại chợ Huanan, Vũ Hán, Trung Quốc, và rò rỉ virus từ một phòng thí nghiệm nghiên cứu tại thành phố này. Những tranh luận này được khuấy động bởi các nhân vật chính trị như Thượng nghị sĩ Rand Paul từ bang Kentucky và giới chức trong chính quyền cựu Tổng thống Donald Trump, những người nghi ngờ phòng thí nghiệm là nguồn gốc của virus.

Trong khi đó, tiến sĩ Anthony Fauci, người từng lãnh đạo Viện Dị ứng và Bệnh Truyền nhiễm Quốc gia Hoa Kỳ (NIAID) từ năm 1984 đến 2022, ủng hộ giả thuyết về sự lây truyền virus từ động vật sang người, dựa trên các nghiên cứu và đánh giá khoa học được công bố.

Nhiều nhà khoa học cho rằng các phân tích về virus ban đầu dựa trên dữ liệu chưa đầy đủ do phía Trung Quốc cung cấp. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc lập, trong đó có một nghiên cứu năm 2024 đăng trên tạp chí Cell, đã sử dụng nhiều bằng chứng để xác định virus vượt qua từ động vật hoang dã sang người, xuất hiện rõ ràng tại phần cụ thể trong chợ ướt Huanan. Nghiên cứu này có sự tham gia của các nhà khoa học nổi tiếng như Michael Worobey và Angela Rasmussen.

Bên cạnh đó, hai nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science năm 2022 xác định các ca nhiễm đầu tiên của COVID-19 tập trung sát khu chợ Huanan, cho thấy khả năng rất thấp của việc virus bắt đầu từ phòng thí nghiệm – nếu như đúng, các ca nhiễm đầu tiên sẽ có xu hướng phân bố xung quanh khu vực phòng thí nghiệm.

Theo Michael Worobey, chuyên gia sinh học tiến hóa và nhà nghiên cứu hàng đầu trong các dự án này, khả năng trùng hợp khi virus có nguồn gốc từ phòng thí nghiệm nhưng tập trung ca nhiễm đầu tiên tại chợ là một phần mười nghìn. Đây là bằng chứng hết sức thuyết phục đối với nguồn gốc lây truyền qua động vật, dù vẫn chưa phát hiện được loại virus tương tự từ vật chủ trung gian.

Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2025 kết luận rằng bằng chứng hiện tại nghiêng về giả thuyết virus SARS-CoV-2 lây lan từ động vật – có thể trực tiếp từ dơi hoặc qua trung gian khác – sang người. Báo cáo này dựa trên nghiên cứu kéo dài ba năm của nhóm tư vấn khoa học gồm 27 thành viên thuộc WHO.

Tuy nhiên, WHO nhấn mạnh vẫn còn nhiều điều chưa rõ ràng và mong muốn có thêm dữ liệu từ Trung Quốc và các quốc gia khác để làm sáng tỏ các khả năng, bao gồm cả giả thuyết rò rỉ từ phòng thí nghiệm. Tổng giám đốc WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, kêu gọi sự minh bạch và hợp tác quốc tế nhằm phục vụ phòng chống đại dịch trong tương lai.

Nhiều chuyên gia trong cộng đồng khoa học bày tỏ lo ngại rằng các tranh luận chính trị, như những câu hỏi liên tục được đặt ra bởi Thượng nghị sĩ Rand Paul về các ghi chú của tiến sĩ Fauci, có thể làm giảm lòng tin của công chúng vào nghiên cứu khoa học và các nỗ lực phòng chống dịch.

Felicia Goodrum, nhà virus học tại Đại học Dartmouth, cho biết sự căng thẳng này đã ảnh hưởng tiêu cực đến việc tài trợ cho nghiên cứu, khiến công tác chuẩn bị phòng ngừa đại dịch hiện nay kém hiệu quả hơn so với năm 2019. Bà nhấn mạnh sự không chuẩn bị hiện nay là mối nguy hiểm đáng báo động đối với toàn cầu.

Một số nhà virus học như Jesse Bloom cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu với tinh thần cởi mở, đồng thời chủ động đưa ra các biện pháp nhằm giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch từ cả nguồn nghiên cứu và động vật hoang dã. Việc luôn giữ tâm thế chuẩn bị và học hỏi từ các đại dịch trước giúp bảo vệ cộng đồng toàn cầu tốt hơn.

Trong bối cảnh còn nhiều nghi vấn về nguồn gốc virus, các chuyên gia đều đồng thuận rằng minh bạch thông tin và hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt cho việc ngăn ngừa đại dịch trong tương lai.