Tâm lý học giải thích lý do nhiều người ở tuổi 60-70 trở nên khó tính hơn không phải vì tiêu cực mới xuất hiện

Câu nói quen thuộc khi một người bước vào tuổi 60, 70 rồi trở nên cáu kỉnh, khó hòa đồng hơn thường là: "Trước đây họ không như vậy." Quan điểm phổ biến cho rằng họ đã thay đổi tính cách theo hướng tiêu cực, trở nên khó chịu hơn về mặt đạo đức. Tuy nhiên, các nghiên cứu về tính cách và quá trình lão hóa lại chỉ ra một bức tranh phức tạp hơn nhiều.

Những khảo sát dân số ở các quốc gia khác nhau không cho thấy xu hướng chung là tính cách của con người trở nên tồi tệ hơn khi về già. Thậm chí, nhiều nghiên cứu còn phát hiện sự tăng lên của các đặc điểm tích cực như sự dễ chịu và có trách nhiệm, trong khi các đặc điểm liên quan đến sự bất ổn cảm xúc lại giảm đi theo tuổi tác.

Kết quả này làm rõ rằng, nếu tính cách trung bình không trở nên thù địch hơn khi già, thì lý do được người xung quanh cảm nhận là "sự xấu tính mới" của người cao tuổi có thể là do họ thiếu năng lượng để tiếp tục đeo mặt nạ xã hội, giảm hứng thú trong việc làm hài lòng người khác cũng như ít kiên nhẫn hơn với những điều gây khó chịu lâu nay.

Nói cách khác, người già không nhất thiết phát sinh các khía cạnh tiêu cực mới, mà chỉ đơn giản là họ không còn sức để che giấu những điều vốn đã tồn tại trong tính cách từ trước đó.

Một nghiên cứu học thuật từ College of New Jersey về tuổi tác và công việc cảm xúc cho thấy mối quan hệ giữa tuổi và khả năng điều tiết cảm xúc rất phức tạp. Các nhân viên lớn tuổi áp dụng chiến lược biểu cảm được gọi là "surface acting" – tức giả vờ hoặc điều chỉnh cảm xúc để duy trì hiệu quả quan hệ xã hội – một cách khác biệt so với người trẻ tuổi.

Dù nghiên cứu này không trực tiếp giải thích lý do một số người trở nên khó gần hơn khi về già, nó cung cấp khung lý thuyết cho thấy sự thay đổi trong mức độ nỗ lực duy trì cảm xúc và kiểm soát bản thân theo thời gian.

Vào độ tuổi 30-40, nhiều người phải làm việc trong môi trường đòi hỏi ngoại giao liên tục như nơi làm việc, việc nuôi dạy con cái, thăng tiến hay giao tiếp xã hội. Áp lực này buộc họ phải giữ hình ảnh ngoại giao, kiềm chế cảm xúc khó chịu. Khi tuổi tác tăng lên, những áp lực này giảm dần, kéo theo đó là việc người cao tuổi giảm bớt nhu cầu bộc lộ sự chịu đựng và che giấu những cảm xúc tiêu cực nhỏ nhặt.

Chính điều này dẫn đến việc gia đình hoặc người thân thường nhận thấy sự thay đổi về thái độ và cho rằng đó là sự cáu gắt hay tính cách khó chịu mới phát sinh, trong khi thực tế đó chỉ là sự giảm đi trong việc duy trì vai diễn xã hội.

Dù có nhiều người lớn tuổi bộc lộ sự thẳng thắn hơn, điều này không đồng nghĩa với việc tất cả đều đến từ sự "thật thà" hay "già dặn khôn ngoan". Thay đổi tiêu cực trong tính cách cũng có thể liên quan đến các yếu tố y tế như đau mãn tính, mất sức khỏe, các biến cố mất mát, thất vọng hay suy giảm nhận thức ở người cao tuổi.

Do đó, không thể phủ nhận có những thay đổi về tâm lý không tích cực khi già, nhưng những nghiên cứu tâm lý hiện tại đã bác bỏ quan điểm đơn giản rằng tuổi già làm con người trở nên xấu tính hơn một cách phổ biến.

Khoa học tâm lý chỉ ra rằng tuổi tác thường làm giảm nguồn năng lượng mà một người dành để duy trì một phiên bản bản thân lọc hơn, ngoại giao hơn hoặc dễ chịu hơn đối với người khác. Khi một người trên 60 hoặc 70 tuổi trở nên khó tính, rất có thể nguyên nhân không chỉ nằm trong cảm xúc mà còn liên quan đến việc họ không còn đủ sức để giấu đi những khía cạnh tiêu cực vốn có.

Điều này tạo nên một góc nhìn mới mẻ và nhân văn hơn, thay vì nghĩ rằng người cao tuổi bỗng nhiên trở thành một con người khác, tồi tệ hơn; thực tế họ chỉ thể hiện một phần cá tính chân thật hơn đã từng được che giấu khi còn trẻ.

Do vậy, việc hiểu đúng bản chất của sự thay đổi này là rất quan trọng để có cái nhìn công bằng và cảm thông với người lớn tuổi trong gia đình và xã hội.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.