Tòa án Hình sự Quốc tế đối mặt khủng hoảng với việc cách chức công tố viên và Venezuela rút khỏi Hiệp ước Roma

Tòa án Hình sự Quốc tế (CPI) đã trải qua những ngày đầy biến động khi các quốc gia thành viên ra quyết định loại bỏ công tố viên Karim Khan khỏi vị trí lãnh đạo vào ngày 24/7. Cùng thời điểm, chính phủ Venezuela chính thức thông báo rút khỏi Hiệp ước Roma, văn kiện nền tảng cho hoạt động của CPI. Điều này diễn ra ngay sau khi Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio công khai chỉ trích và kêu gọi phá hủy CPI trong một bài xã luận dài. Sự kiện này đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả của nền công lý quốc tế và khả năng các tổ chức như Liên Hợp Quốc giữ vững vị thế trong trật tự toàn cầu mới.

Mặc dù là biểu tượng cho sự cam kết của cộng đồng quốc tế trong việc xử lý các tội phạm nghiêm trọng vượt qua biên giới quốc gia, CPI chịu nhiều giới hạn. Tổ chức này phụ thuộc hoàn toàn vào sự hợp tác của các quốc gia thành viên trong việc thực thi các quyết định bắt giữ, dẫn đến nhiều quyết định lâm vào bế tắc do thiếu sự đồng thuận chính trị. Ba cường quốc gồm Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nga không công nhận thẩm quyền pháp lý của CPI và đã nhiều lần thể hiện thái độ phản đối đối với các hoạt động của tòa án.

Điều này dẫn đến quan điểm phổ biến rằng CPI chỉ có thể áp dụng luật pháp một cách hiệu quả ở các quốc gia ít ảnh hưởng trên trường quốc tế, gây ra sự nghi ngờ về tính công bằng và toàn diện trong việc thực thi luật pháp quốc tế.

Dù vậy, CPI vẫn là hiện thực của một cam kết cao đẹp nhằm nhận diện và xử lý những tội ác vượt khỏi ranh giới quốc gia, gây tổn hại tới cộng đồng quốc tế. Những cuộc điều tra nghiêm túc và sắc nét của tòa án đã góp phần làm sáng tỏ các vấn đề nhức nhối toàn cầu. Mới đây, các lệnh bắt giữ nhằm vào Tổng thống Nga Vladimir Putin liên quan đến cuộc xung đột tại Ukraine, cũng như các lãnh đạo chính phủ Israel và tổ chức Hamas, đã định hình cách mà thế giới hiểu về các vụ việc này.

Chính vì những vai trò quan trọng đó, việc một số quốc gia muốn cắt giảm quyền hạn còn hạn chế của CPI đang làm dấy lên sự nghi ngờ về động cơ thực sự và sự phản bội đối với nguyên tắc công lý quốc tế.

Chức vụ của Karim Khan không thể duy trì được lâu hơn sau khi một cuộc điều tra nội bộ của CPI phát hiện ông có liên quan đến các hành vi bạo lực tình dục. Dù Khan cho rằng đây là cuộc tấn công chính trị nhằm hạ bệ ông, bằng chứng cáo buộc từ người tố cáo mang tính làm chấn động. Người đứng đầu cơ quan điều tra của tòa án hình sự hàng đầu thế giới cần phải đảm bảo sự trong sạch và đủ năng lực cho vai trò của mình.

Trái ngược với sự việc này, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio lại chỉ trích CPI dựa trên luận điểm rằng các công dân Mỹ có thể bị xét xử bởi các quan tòa nước ngoài cách xa hàng nghìn dặm vì "tội danh bảo vệ đất nước". Điều này được xem là mâu thuẫn khi chính Mỹ từng can thiệp chính trị sâu rộng vào Venezuela và ủng hộ các phiên xét xử của chính phủ Mỹ đối với lãnh đạo nước này.

Đáp lại áp lực từ CPI, đặc biệt là quá trình điều tra các lãnh đạo cấp cao của chính phủ Maduro về tội ác chống lại loài người trong nhiều năm, Venezuela đã quyết định rút khỏi Hiệp ước Roma. Bộ trưởng Ngoại giao Félix Plasencia chỉ trích CPI có sự thiên vị địa lý, tập trung vào các quốc gia châu Phi và Mỹ Latinh, gây tổn hại đến các nước thuộc khu vực Nam toàn cầu.

Venezuela không đề cập rằng chính CPI đang tiến hành các cuộc điều tra nghiêm túc nhằm vào giới lãnh đạo của họ. Cùng lúc, Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi công tác chuẩn bị cho các cuộc bầu cử ở Venezuela dù cho có nhiều nghi vấn về tính hợp pháp và tiến độ thực sự.

Trước những diễn biến này, câu hỏi đặt ra là liệu có thể duy trì một nền công lý quốc tế hiệu quả không phụ thuộc vào ý chí và chi phối của các chính quyền hiện thời hay không. Liệu mô hình đa phương, được thiết lập sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, có tiếp tục tồn tại hay sẽ bị xói mòn từng bước, như lời cảnh báo của Marco Rubio về việc „phá dỡ từng viên gạch” hệ thống đa phương đó.

Đây là bài toán còn để ngỏ và hy vọng rằng những câu hỏi này không trở thành những khẩu hiệu sáo rỗng mà là những lời kêu gọi thực sự cho sự công bằng và ổn định toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.