Trưởng công tố Tòa án Hình sự Quốc tế bị cách chức sau cáo buộc quấy rối tình dục

Tòa án Hình sự Quốc tế (TPI) vừa quyết định loại bỏ Karim Khan khỏi vị trí trưởng công tố sau kết quả điều tra kéo dài 20 tháng liên quan cáo buộc ông Khan quấy rối tình dục một trợ lý cấp dưới. Quyết định được Hội đồng các quốc gia thành viên gồm 125 nước bỏ phiếu tại phiên họp ở New York vào ngày thứ sáu vừa qua. Kết quả có 82 nước ủng hộ việc cách chức với lý do ông Khan phạm phải "hành vi nghiêm trọng" và vi phạm các nghĩa vụ công vụ.

Thông báo của TPI cho biết tòa án "đã ghi nhận" quyết định của Hội đồng thành viên, đồng thời nhấn mạnh sẽ tiếp tục ưu tiên bảo vệ môi trường làm việc "an toàn, bao dung và tôn trọng" cho toàn bộ nhân viên của mình. Đây là bước đi đáp ứng mong muốn từ các tổ chức bảo vệ quyền nạn nhân và giám sát công lý quốc tế nhưng cũng đặt TPI trước thách thức lớn về lãnh đạo trong bối cảnh nhạy cảm.

Cuộc điều tra khiến TPI mất đi gương mặt đại diện chính trong gần hai năm qua, làm suy giảm uy tín của tòa vào thời điểm tòa phải đối mặt với sự chỉ trích gay gắt từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump. Mỹ không phải là thành viên TPI và không công nhận quyền tài phán của tòa này, đồng thời phản đối các cáo buộc Khan từng đưa ra nhằm vào các quan chức Israel.

Đầu tháng, chính quyền Trump đã công bố kế hoạch "giải thể" TPI. Việc Khan từ chức trong bối cảnh nhiều vụ kiện quốc tế quan trọng vẫn đang diễn ra, như lệnh bắt giữ một số lãnh đạo Israel, vụ kiện cựu tổng thống Philippines Rodrigo Duterte, việc bắt giữ một chỉ huy dân quân Libya và đơn đề nghị tạm giữ liên quan đến các tội ác với cộng đồng Rohingya ở Myanmar, làm tăng sự bất ổn cho tòa án.

Tuy luôn phủ nhận các cáo buộc và cho rằng cuộc điều tra "không công bằng về mặt thủ tục", Karim Khan đã tuyên bố sẽ kháng cáo quyết định cách chức. Luật sư của ông, Tayab Ali, bày tỏ trên mạng xã hội X rằng Khan sẽ yêu cầu xem xét lại tính hợp pháp và công bằng của quyết định này bằng mọi cách thức pháp lý có thể.

Chuyên gia độc lập trong lĩnh vực luật quốc tế đánh giá đây có thể là cơ hội để TPI vượt qua cuộc khủng hoảng nội bộ trong bối cảnh tòa án đang bị thách thức nghiêm trọng về mặt tồn tại. Giáo sư Alex Whiting của Đại học Luật Harvard nhận định dù quá trình điều tra có phần phức tạp, bản chất việc xử lý đã công bằng và việc bầu chọn người kế nhiệm có thể là bước khởi đầu mới cho tòa án.

Các cáo buộc nhằm vào ông Khan bắt đầu được tiết lộ nội bộ đầu năm 2024. Người tố cáo là Sarah, một luật sư người Malaysia và là trợ lý đặc biệt của trưởng công tố, cho biết cô đã bị Khan ép buộc quan hệ tình dục khi không đồng ý. Mặc dù lúc đầu Sarah không chính thức tố cáo, nhưng khi câu chuyện dần được truyền thông biết đến và điều tra chính thức được tiến hành với sự tham gia của nhóm điều tra Liên Hợp Quốc.

Khan đã tự nguyện tạm nghỉ việc và sau đó bị đình chỉ trong thời gian điều tra. Đội điều tra Liên Hợp Quốc xác định ông Khan từng có "quan hệ tình dục không đồng thuận" với Sarah, nhưng các thẩm phán nhận định bằng chứng không đủ chắc chắn để kết tội. Tuy nhiên, Hội đồng điều hành TPI xem xét theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt và kết luận ông Khan vi phạm nghiêm trọng đạo đức công vụ khi duy trì mối quan hệ với người cấp dưới trong bối cảnh mất cân bằng quyền lực.

Sarah đã chia sẻ với CNN rằng Khan bắt đầu có những hành vi gợi ý quan hệ tình dục khi cô mới vào làm trợ lý năm 2023, và ông lợi dụng các chuyến công tác để tiếp cận cô một cách không thích hợp.

Được thành lập chính thức từ năm 2002 tại Hague, TPI có nhiệm vụ điều tra và xét xử các tội danh nghiêm trọng như tội ác chiến tranh, diệt chủng, tội ác chống nhân loại và các vi phạm luật quốc tế khác. Khan được bầu làm trưởng công tố nhiệm kỳ 9 năm kể từ 2021. Vụ bê bối đã khiến tòa án lâm vào thời kỳ bất ổn kéo dài và có quan điểm cho rằng đây là một chiến dịch nhằm làm suy yếu ông Khan và cả TPI, đặc biệt liên quan đến các vụ kiện Israel.

Josep Borrell, cựu ngoại trưởng Liên minh châu Âu, bình luận rằng đây là "hành động phá hoại trá hình dưới danh nghĩa điều tra nghiêm túc và minh bạch". Ông Borrell cho rằng chính quyền Trump và Netanyahu đều có mục đích phủ nhận thẩm quyền của các tòa án quốc tế nhằm tránh việc bị truy cứu trách nhiệm về tội ác chiến tranh hay tội ác chống nhân loại.

Phản ứng từ phía Israel cũng gay gắt. Bộ trưởng Ngoại giao Israel, Gideon Saar, cho rằng việc cách chức Khan "phơi bày sự thất bại đạo đức của một công tố viên tham nhũng" và kêu gọi hủy bỏ các lệnh bắt giữ nhằm vào các lãnh đạo Israel vì cho rằng đó chỉ là chiêu trò để che đậy cáo buộc quấy rối.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.