Đông Nam Á cần cải cách quyết liệt để chiến lược "Trung Quốc cộng một" thành công

Lời hứa của chiến lược này rất rõ ràng: các nhà máy mới sẽ mọc lên, nhiều việc làm chính thức hơn được tạo ra, mức lương tăng theo năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế sẽ được nâng cấp sau nhiều thập kỷ tăng trưởng không như mong đợi. Tuy nhiên, thực tế hiện tại lại không như kỳ vọng.

Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đột phá như dự kiến vẫn còn hạn chế, trong khi hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc đang làm tổn thương ngành công nghiệp trong nước. Mức tăng lương yếu, đóng cửa nhiều nhà máy và sự thất vọng chính trị ngày càng gia tăng.

Nguyên nhân không xuất phát từ Trung Quốc mà nằm ở chính trị trong nước và các điểm yếu thể chế tại nhiều quốc gia trong khu vực, khiến họ không thể biến cơ hội bên ngoài thành tiến bộ công nghiệp thực sự.

Thái Lan cho thấy rõ nhất khoảng cách giữa thành công bề nổi và các vấn đề nội tại. Ban Đầu tư Thái Lan mới đây ghi nhận lượng đơn xin dự án về xe điện, điện tử và kỹ thuật số đạt mức cao nhất trong 10 năm. Tuy nhiên, mức lương trung bình trong ngành sản xuất gần như không tăng kể từ giữa năm 2023. Sản lượng xe truyền thống giảm gần 20% trong năm ngoái khi sự chuyển đổi sang xe điện làm xáo trộn chuỗi cung ứng cũ kỹ. Hơn một nửa lực lượng lao động vẫn làm việc trong các công việc phi chính thức, năng suất thấp. Dù thu hút đầu tư mới, dự báo tăng trưởng của Thái Lan đã nhiều lần bị điều chỉnh giảm xuống còn khoảng 1,8-2%.

Tình hình ở Indonesia còn nghiêm trọng hơn. Quốc gia này sở hữu quy mô dân số trẻ và tài nguyên dồi dào, vốn là lợi thế để tận dụng đa dạng chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, niềm tin kinh doanh sụt giảm mạnh. Nhiều nhóm doanh nghiệp lớn than phiền phải chịu áp lực mua "trái phiếu yêu nước" và đối mặt với việc thu hồi đất dựa trên các cáo buộc môi trường mơ hồ. Luật mới về lĩnh vực tài chính cũng làm suy giảm tính độc lập của ngân hàng trung ương.

Đáng lo ngại hơn, tầng lớp trung lưu Indonesia đã giảm tới 9,5 triệu người trong sáu năm, dù tăng trưởng kinh tế chính thức vẫn duy trì mức khoảng 5%. Các chính sách đẩy mạnh khai thác hạ nguồn như ngành công nghiệp nickel chưa chắc đã mang lại lợi ích thực sự cho nền kinh tế rộng lớn hơn, bởi các khoản lợi nhuận chảy ra nước ngoài cùng chi phí môi trường đáng kể. Kinh tế số có triển vọng tích cực, nhưng vẫn còn nhỏ để có thể kéo nền kinh tế tổng thể nếu thiếu đi một nền sản xuất mạnh mẽ.

Malaysia tỏ ra kiên cường hơn, đặc biệt trong các lĩnh vực bán dẫn và trung tâm dữ liệu phục vụ nhu cầu toàn cầu về trí tuệ nhân tạo. Các thể chế vững mạnh hơn giúp nước này có công cụ tốt hơn để ứng phó các cú sốc bên ngoài. Tuy nhiên, ngành sản xuất truyền thống vẫn đối mặt với áp lực chi phí lớn và rủi ro chính trị gia tăng khi quốc gia này chuẩn bị cho các kỳ bầu cử sắp tới.

Ba thất bại gắn kết trong nội bộ các quốc gia Đông Nam Á là nguyên nhân chính khiến cơ hội "Trung Quốc cộng một" chưa phát huy hiệu quả.

Thứ nhất, chủ nghĩa chính trị ngắn hạn đã liên tục làm lu mờ các cải cách thể chế cần thiết. Tại Indonesia, thỏa hiệp với các nhóm lợi ích đã làm suy yếu các cơ quan chống tham nhũng; trong khi chính trị dân túy khiến giới tinh hoa khó tập trung vào các cải cách cấu trúc then chốt. Ở Thái Lan, hơn hai thập kỷ tranh chấp chính trị giữa các đảng được dân bầu và giới quân sự - hoàng gia khiến nguồn lực bị phân tán khỏi các đầu tư quan trọng vào giáo dục, kỹ năng và đổi mới công nghiệp.

Thứ hai, các chiến lược công nghiệp tại Đông Nam Á thường giảm áp lực buộc các doanh nghiệp trong nước phải nâng cao năng lực. Indonesia ưu tiên chủ nghĩa dân tộc tài nguyên và phát triển ngành công nghiệp chế biến nguyên liệu, trong khi Thái Lan bảo vệ các tập đoàn nội địa lớn thống lĩnh mảng dịch vụ. Cả hai cách tiếp cận trên tạo ra lợi nhuận cao nhờ bảo hộ mà không thúc đẩy cạnh tranh toàn cầu.

Các tập đoàn đa quốc gia chỉ chuyển một phần sản xuất sang các quốc gia này, giữ lại các chức năng giá trị cao như nghiên cứu, thiết kế và kỹ thuật phức tạp tại quê nhà, khiến phần sản xuất dư thừa tại Đông Nam Á chỉ là lắp ráp giá trị thấp. Mô hình này tạo ra con số FDI nổi bật lúc đầu nhưng không đem lại tăng trưởng lương hay lan tỏa công nghệ sâu rộng.

Thứ ba, chính phủ các nước còn chậm trễ trong việc xử lý tác động tiêu cực từ xuất khẩu hàng hóa Trung Quốc tăng mạnh sau đại dịch Covid-19. Nhu cầu nội địa yếu của Trung Quốc kết hợp với thuế quan phương Tây đã đẩy lượng hàng thừa vào thị trường khu vực. Nhà máy sản xuất gốm ở phía bắc Thái Lan đóng cửa hàng loạt. Công nhân ngành dệt may Indonesia mất việc. Chủ bán lẻ và vận tải Malaysia than phiền bị cạnh tranh bất công bởi các nền tảng thương mại điện tử và các mô hình vận chuyển "không giá cước" lợi dụng khe hở pháp lý.

Để biến điều kiện khó khăn hiện nay thành cơ hội, Đông Nam Á cần thực hiện một số thay đổi cụ thể.

Đầu tiên, các chính phủ phải xây dựng hoặc phục hồi các thể chế kinh tế độc lập, đáng tin cậy. Điều này gồm bảo vệ tính độc lập của ngân hàng trung ương, củng cố đội ngũ chuyên gia kinh tế chuyên nghiệp và chấm dứt việc sử dụng quyền lực nhà nước để khai thác nguồn lực từ khu vực tư nhân. Thiếu tính ổn định chính sách và niềm tin vào thể chế, các ưu đãi đầu tư hấp dẫn cũng khó có thể chuyển thành lượng vốn đầu tư thực sự bền vững.

Tiếp theo, chính sách công nghiệp cần chuyển từ bảo hộ và chủ nghĩa dân tộc tài nguyên sang thúc đẩy tính cạnh tranh. Điều này bao gồm giảm rào cản khiến các doanh nghiệp kém hiệu quả được bảo vệ tồn tại, điều chỉnh đào tạo nghề phù hợp với kỹ năng của sản xuất và dịch vụ hiện đại, và chủ động hỗ trợ việc chính thức hóa lực lượng lao động lớn. Tỷ lệ lao động phi chính thức trên 50%, như ở Thái Lan, không phù hợp với tăng trưởng năng suất.

Bên cạnh đó, hạ tầng và logistics phải trở thành ưu tiên quốc gia cấp bách thay vì bị xem nhẹ. Thái Lan, với vị trí thấp trong bảng xếp hạng hiệu quả logistics toàn cầu, đã bị hạn chế khả năng thu hút chuỗi cung ứng giá trị cao. Nâng cấp cảng, đường sá, kết nối số và thủ tục thương mại sẽ nâng cao hiệu quả đầu tư hiện tại và tăng sức hấp dẫn khi tái bố trí chuỗi cung ứng.

Quản lý cạnh tranh nhập khẩu từ Trung Quốc cần thực tế hơn. Không phải bảo hộ mù quáng gây thiệt hại cho người tiêu dùng và dễ bị trả đũa, mà là tăng cường thực thi chống nhập khẩu bất hợp pháp, sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại khi chứng minh được việc bán phá giá, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nội địa nâng cao chất lượng và vươn tới các phân khúc giá trị cao hơn. Đồng thời, các nước nên thúc đẩy hai bên mở rộng tiếp cận thị trường có đi có lại, ví dụ như miễn thuế cho xuất khẩu sử dụng nhiều lao động từ các thành viên ASEAN có thu nhập thấp hơn vào thị trường Trung Quốc.

Cuối cùng, động lực chính trị cần thay đổi. Các nhà lãnh đạo nên được khuyến khích dựa trên kết quả tăng năng suất và tạo việc làm chính thức thay vì dựa vào chi tiêu ngắn hạn hay các chính sách dân túy. Điều này đòi hỏi một sự đồng thuận quốc gia rằng thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình cần nỗ lực bền bỉ qua nhiều nhiệm kỳ lãnh đạo.

Cơ hội do đa dạng hóa chuỗi cung ứng tạo ra vẫn còn mở, dù ngày càng hẹp dần. Các quốc gia chú trọng lợi ích chính trị ngắn hạn sẽ đối mặt với tình thế bị bít cửa từ hai phía: mất cơ hội chuyển dịch và cạnh tranh công nghiệp giảm sút. Trong khi đó, những ai sẵn sàng thực thi cải cách thiết yếu vẫn có cơ hội biến áp lực thành tiến bộ thực chất.

Anna Fong là học viên quản trị kinh doanh tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hồng Kông. Donald Low là giảng viên cao cấp và Giáo sư thực hành Chính sách công tại cùng trường.