Luật mua sắm công mới tại Phần Lan khiến chi phí tăng lên đến hàng trăm triệu euro

Từ tháng 6, Phần Lan đã bắt đầu áp dụng quy định mới trong luật mua sắm công, yêu cầu các đơn vị công phải có ít nhất 10% cổ phần trong các công ty con (inhouse-yhtiö) nếu muốn mua dịch vụ mà không qua đấu thầu. Động thái này nhằm tăng cường cạnh tranh nhưng có thể làm tăng chi phí cho các đô thị nhỏ, buộc họ phải hủy hợp đồng hiện tại và tổ chức đấu thầu lại các gói dịch vụ.

Liên minh các đô thị Phần Lan cho biết các đô thị nhỏ có thể phải chịu chi phí thay đổi trung bình 473 euro trên mỗi cư dân, trong khi tổng kinh phí tăng thêm có thể lên đến 600 triệu euro trên toàn quốc. Các hợp đồng cũ với các công ty con được sở hữu dưới ngưỡng 10% sẽ không còn hiệu lực sau ngày 30/6/2027.

Jan Jääskeläinen, Giám đốc nghiên cứu tại Cục Cạnh tranh Phần Lan (KKV), cho rằng mức độ tác động rất phụ thuộc vào cách thức hoạt động của từng đô thị. Ông nhấn mạnh nguy cơ các dịch vụ gắn liền vị trí như cung cấp suất ăn trường học hoặc dịch vụ dọn tuyết có thể bị đội giá do thiếu nhà cung cấp thay thế và vốn cần đầu tư cơ sở hạ tầng cho dịch vụ.

Sự thay đổi có thể tạo điều kiện cho các công ty lớn dễ giành thị phần hơn, trong khi các đô thị nhỏ gặp khó khăn trong việc đàm phán hoặc tìm thêm nhà cung cấp, đôi khi dẫn đến độc quyền tại địa phương. Juha Herrala, Chủ tịch mạng lưới các đô thị nhỏ, đã cảnh báo đây là thảm họa đối với họ vì sẽ phát sinh lượng lớn công việc hành chính và tổn thất tài chính.

Inhouse-yhtiö là các công ty do chính phủ hoặc đô thị sở hữu, hoạt động chủ yếu phục vụ đơn vị chủ sở hữu mà không phải đấu thầu, với giới hạn không quá 5% doanh thu từ khách hàng bên ngoài và không có vốn từ chủ sở hữu khác ngoài đơn vị công. Tuy nhiên, nhiều đô thị nhỏ hiện sở hữu dưới 10% cổ phần tại các công ty này, nên theo luật mới, các hợp đồng mua dịch vụ phải được xem xét lại.

Đây là nguyên nhân chính dẫn đến việc phải huỷ bỏ hợp đồng cũ và tổ chức đấu thầu lại đối với dịch vụ vốn được cung cấp chủ yếu bởi các công ty con thuộc sở hữu chính quyền địa phương. Luật mới nhằm mục tiêu tăng tính minh bạch và thúc đẩy cạnh tranh nhiều hơn trên thị trường dịch vụ công.

Jan Jääskeläinen nhận định rằng các đô thị thường đối mặt với thách thức trong việc thực hiện đấu thầu hiệu quả do thiếu chuyên gia hoặc văn hóa tuân thủ cũ. Ông chỉ ra rằng nhiều đô thị có khối lượng mua sắm hàng triệu euro nhưng không có chuyên viên mua sắm phù hợp, dẫn đến tình trạng sử dụng ngân sách không hiệu quả và thiếu minh bạch.

Cục Cạnh tranh Phần Lan cũng cho biết nhiều đấu thầu chỉ nhận được ít hơn số lượng nhà cung cấp tiềm năng thực sự, đồng thời có hiện tượng đưa ra yêu cầu kỹ thuật hoặc thời điểm thu hút thầu không hợp lý gây hạn chế cạnh tranh.

Chuyên gia khuyến nghị các đô thị nên liên kết thành các nhóm để đấu thầu chung nhằm tăng qui mô và thu hút nhà cung cấp hơn. Đồng thời, việc thiết lập cơ sở dữ liệu mua sắm công quốc gia đang được triển khai nhằm giúp nâng cao minh bạch và hiệu quả dài hạn.

Trong khi luật sửa đổi hướng đến gia tăng cạnh tranh trong các dịch vụ có thể thị trường cung ứng rộng hơn, một số dịch vụ đặc thù vẫn cần duy trì qua các công ty con, ví dụ như hệ thống thư viện hoặc các dịch vụ chuyên biệt. Jan Jääskeläinen đánh giá hợp lý khi mua các dịch vụ chuyên môn từ các doanh nghiệp được chuyên môn hóa nhưng cảnh báo các công ty con nội bộ nếu độc quyền sẽ thiếu áp lực cạnh tranh, dễ dẫn tới giá cả cao hơn.

Juha Herrala kêu gọi chính phủ cân nhắc kỹ vì các quy định mới có thể gây khó khăn lớn cho các đô thị nhỏ vốn đang trong tình trạng yếu thế về nguồn lực và thị trường, đồng thời tạo ra khối lượng công việc quản lý khổng lồ làm ảnh hưởng tiêu cực đến việc tổ chức dịch vụ cho cư dân.

Hiện tại, Phần Lan có hơn hai nghìn công ty inhouse-yhtiö hoạt động trong thị trường hàng tỷ euro, nơi mà vẫn tồn tại tranh cãi về hiệu quả và khả năng cạnh tranh với khu vực tư nhân.

Luật mua sắm công quy định cách các đơn vị công như chính quyền địa phương, các cơ quan nhà nước, tổ chức tôn giáo và các doanh nghiệp nhà nước thực hiện đấu thầu hoặc mua dịch vụ. Ví dụ, các dự án như thay thế hệ thống đèn đường hoặc vệ sinh trường học đều thuộc diện quy định này.

Sửa đổi quan trọng vào ngày 18/6 vừa qua quy định rõ đơn vị công phải sở hữu ít nhất 10% vốn của công ty cung cấp dịch vụ nếu muốn mua mà không qua đấu thầu, thay vì tỷ lệ thấp hơn như trước đây. Các hợp đồng hiện tại với tỷ lệ sở hữu thấp hơn có thể được duy trì tối đa tới 30/6/2027.

Các chuyên gia lưu ý rằng việc áp dụng luật mới mang đến cả cơ hội và thách thức, phụ thuộc rất lớn vào năng lực quản lý và tính minh bạch của từng đô thị. Các đô thị có thể đạt được tiết kiệm lớn nếu tổ chức đấu thầu đúng cách, ngược lại chi phí có thể tăng cao nếu áp dụng không đồng bộ.

Cũng có nhiều trường hợp, các đô thị sao chép yêu cầu đấu thầu không phù hợp với quy mô địa phương, ví dụ như đặt điều kiện cho thiết bị dọn tuyết dành cho thành phố lớn vào các khu vực nhỏ, gây thất bại trong việc thu hút nhà cung cấp địa phương.

Điều quan trọng là các đô thị phải xây dựng lịch công khai các đợt mua sắm và chuẩn bị kỹ để tạo điều kiện cho doanh nghiệp địa phương tiếp cận các cơ hội hợp đồng. Điều này góp phần nâng cao sự công bằng và cạnh tranh trên thị trường.

Đặc biệt, Chính phủ đang tiến hành xây dựng cơ sở dữ liệu về mua sắm công, được kỳ vọng cải thiện minh bạch và hiệu quả đầu tư trong những năm tới, đây là bước tiến lớn nhất trong lĩnh vực này trong nhiều thập kỷ qua.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.