Nhà kinh tế đoạt Nobel Simon Johnson đánh giá cuộc đua AI và thách thức 'quá tự động hóa' của Trung Quốc

Simon Johnson, giáo sư về khởi nghiệp tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và cựu kinh tế trưởng Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), người đồng đoạt giải Nobel kinh tế năm 2024 vì nghiên cứu về cách thể chế hình thành sự thịnh vượng quốc gia, mới đây được Anh bổ nhiệm làm Chủ tịch Viện Kinh tế AI. Trong cuộc phỏng vấn bên lề Hội nghị Đầu tư UBS châu Á tại Hồng Kông, ông đã chia sẻ quan điểm về sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung và những thách thức mà công nghệ này đặt ra cho hai nền kinh tế lớn.

Ông nhấn mạnh rằng AI có khả năng thay thế nhiều nhân công thực hiện các công việc mang tính lặp lại trong các ngành nghề, đặc biệt là tầng lớp trung gian như công chức trẻ, nhân viên xử lý thông tin hay nhân viên kiểm soát quy trình. Ví dụ, trong ngành ngân hàng, dù vẫn cần người quản lý quan hệ khách hàng, nhiều khía cạnh như quyết định đầu tư, chuẩn bị báo cáo hay chăm sóc khách hàng có thể được AI đảm nhiệm.

Johnson cho rằng AI mang cả hai mặt: một là tự động hóa, thay thế con người bằng thuật toán và khiến nhiều vị trí việc làm hiện tại mất đi; hai là tạo ra các nhiệm vụ mới chưa từng tồn tại, mở cơ hội cho lao động trẻ tìm kiếm việc làm mới. Tuy nhiên, bằng chứng sơ bộ cho thấy tác động tự động hóa lớn hơn việc tạo ra công việc mới.

Về khả năng cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc trong các ngành công nghệ cao, Johnson đánh giá Mỹ đang trải qua giai đoạn khó khăn khi giảm đầu tư vào khoa học và số lượng sinh viên sau đại học, dẫn đến giảm khoảng 10-20% sản lượng khoa học mới dưới chính quyền tổng thống Donald Trump. Theo ông, để duy trì vị thế đối đầu với Trung Quốc, Mỹ cần đầu tư mạnh mẽ hơn vào khoa học chứ không phải cắt giảm.

Trong khi đó, vấn đề lớn của Trung Quốc là nguy cơ "quá tự động hóa". Với mức lương và số lượng lao động trẻ lớn, việc áp dụng quá nhiều tự động hóa trong sản xuất và dịch vụ có thể không phù hợp. Công nghệ cao vốn phù hợp với các nền kinh tế có mức lương cao, trong khi nhiều vùng của Trung Quốc vẫn có mức lương trung bình hoặc thấp. Johnson khuyến nghị Trung Quốc nên phát triển mạnh mẽ hơn lĩnh vực dịch vụ thay vì chỉ tập trung vào đầu tư vốn lớn, lấy dịch vụ tại Hồng Kông làm ví dụ điển hình.

Johnson cho rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ nhằm trì hoãn sự phát triển AI của Trung Quốc không thực sự hiệu quả, vì chúng chỉ khiến Trung Quốc phát triển công nghệ sử dụng loại chip khác và tự xây dựng ngành công nghiệp chip của riêng mình. Chiến lược bền vững nhất của Mỹ là gia tăng đầu tư vào khoa học và công nghệ trong nước, tuy nhiên các chính sách hiện tại lại cắt giảm ngân sách này.

Ông nhận định Mỹ có lợi thế từ việc thu hút lao động tài năng nước ngoài, đặc biệt là sinh viên sau đại học, điều đóng vai trò then chốt trong sự năng động của nền kinh tế Mỹ và chính là "bí quyết thành công" của nước này.

Johnson đánh giá Trung Quốc có cơ hội vượt Mỹ về quy mô GDP nếu nâng được thu nhập bình quân lên gần một nửa mức Mỹ và duy trì cải thiện năng suất lao động. Tuy nhiên, ông lưu ý thời gian 10-15 năm tới sẽ rất quan trọng do dân số Trung Quốc đang giảm, cùng áp lực giải quyết việc làm cho thanh niên.

Ông cũng chỉ ra những điểm yếu tồn tại từ lâu của Trung Quốc như tiêu dùng nội địa thấp do người dân lo ngại tài chính và ưu tiên đầu tư vốn thay vì thúc đẩy tiêu dùng và an ninh tài chính cá nhân. Đây đều là những rào cản rõ ràng đối với sự phát triển mạnh mẽ hơn của kinh tế Trung Quốc.

Simon Johnson nhấn mạnh rằng sự phát triển nhanh chóng của AI đang mang lại nhiều thách thức mới như rủi ro an ninh mạng khi công nghệ có thể bị sử dụng để tấn công hệ thống bảo mật. Ông cảnh báo con người cần học cách làm việc phối hợp với thuật toán và máy tính trong những hình thức mới, vốn khó có thể dự đoán trước và đòi hỏi tư duy sáng tạo.

Ông cũng chia sẻ quan điểm về tầm quan trọng của việc đầu tư nghiên cứu và phát triển công nghệ cũng như không ngừng duy trì sự đổi mới liên tục để giữ vững thế dẫn đầu công nghệ, lấy kinh nghiệm từ các nền kinh tế khác đã từng cạnh tranh với Mỹ như Liên Xô, Nhật Bản hay châu Âu.

Theo Johnson, mặc dù Trung Quốc đang tiến mạnh, nhưng Mỹ vẫn có cơ hội phát triển thêm nếu chuyển hướng đầu tư và chính sách phù hợp, trong khi các rào cản chính mà Mỹ đang phải đối diện lại là các vấn đề nội tại như thiếu đầu tư khoa học hơn là sự cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc.