Cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội không phải giải pháp tối ưu cho sức khỏe tâm thần

Sự ảnh hưởng tiêu cực của mạng xã hội đến sức khỏe tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên đã được nhiều nghiên cứu cảnh báo. Một khảo sát tại Mexico cho thấy chỉ sau 40 phút lướt mạng, một cô gái tuổi vị thành niên đã được đề xuất các nội dung liên quan đến ý định tự tử. Điều đáng lo ngại là đây không phải lỗi kỹ thuật hiếm gặp mà xuất phát từ cách các thuật toán được thiết kế nhằm kéo dài thời gian người dùng ở lại trên nền tảng.

Sự phát triển của tính năng cuộn trang vô hạn và khả năng tạo cảm giác thỏa mãn tức thì khiến mạng xã hội dễ gây nghiện tương đương với thuốc lá. Trước những lo ngại về thời gian sử dụng màn hình và các tác hại khác, nhiều quốc gia đã ban hành các quy định hạn chế trẻ em dưới độ tuổi nhất định tiếp cận mạng xã hội. Ví dụ, Australia từ năm ngoái đã cấm người dưới 16 tuổi truy cập các ứng dụng như Instagram, TikTok, Snapchat. Tiếp đến, vào tháng 6/2026, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất cũng áp dụng biện pháp cấm thanh thiếu niên dưới 15 tuổi sử dụng các nền tảng lớn. Gần đây, Anh công bố kế hoạch áp dụng giới hạn thời gian từ nửa đêm dành cho nhóm 16-17 tuổi kèm tùy chọn không tham gia, trong khi Pháp đã thông qua luật ngăn trẻ dưới 15 tuổi dùng mạng xã hội và dự kiến được Tổng thống Emmanuel Macron ký ban hành.

Bất chấp các quy định cấm đoán tăng lên, nhiều tổ chức chuyên nghiên cứu các rủi ro và bảo vệ quyền trẻ em lại không hoàn toàn đồng tình với cách tiếp cận này. Họ cho rằng việc ngăn trẻ em tiếp cận mạng xã hội có thể giải quyết phần triệu chứng nhưng không xử lý tận gốc nguyên nhân, thậm chí còn tạo thêm nguy cơ mới.

Ở Australia, sau nửa năm áp dụng, có đến 7 trong 10 phụ huynh thừa nhận con mình vẫn có tài khoản trên các nền tảng cấm. Điều này dễ hiểu bởi giai đoạn vị thành niên thường mang tính chất nổi loạn và trẻ em không muốn bị tách khỏi môi trường giao tiếp xã hội chính của mình.

Với những trẻ lớn lên trong thời kỳ đại dịch Covid-19, mạng xã hội còn đóng vai trò quan trọng trong việc học tập và tìm kiếm thông tin, chức năng mà không phải lúc nào sách giáo khoa hay các dịch vụ cộng đồng cũng đáp ứng được. Nền tảng như Reddit đã nhiều lần giúp người dùng có câu trả lời không thể tìm kiếm theo cách truyền thống; YouTube và X cũng là nguồn học tập hữu ích. Ngoài ra, mạng xã hội còn là nơi để các nhóm trẻ em thuộc cộng đồng thiểu số như LGBTQ+, người da màu hay người khuyết tật thể hiện bản thân, xây dựng cộng đồng và tìm kiếm hình mẫu mà ở ngoài đời khó có được.

Việc đưa ra các phương thức xác minh độ tuổi để ngăn trẻ em truy cập mạng xã hội cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi phải thu thập nhiều dữ liệu nhạy cảm, làm tăng khả năng bị tấn công mạng. Trường hợp Discord bị rò rỉ hơn 70.000 giấy tờ tùy thân sau khi áp dụng cơ chế xác thực tuổi đã cho thấy sự mất an toàn này. Các hệ thống dựa trên dữ liệu sinh trắc học cũng không hiệu quả do trẻ có thể dễ dàng sử dụng VPN, ngày sinh giả hoặc thậm chí thông tin người thân để vượt qua kiểm tra.

Hơn nữa, trải nghiệm sử dụng mạng xã hội của trẻ em rất đa dạng tùy thuộc vào địa lý và điều kiện kinh tế xã hội. Theo chuyên gia Dilmar Villena từ Peru, không thể bỏ qua sự chênh lệch lớn về điều kiện truy cập và giám sát nguy cơ số giữa các quốc gia, đặc biệt tại khu vực như Mỹ Latinh, nơi những bất bình đẳng về giáo dục và dịch vụ công còn hiện hữu.

Một vấn đề khác mà các luật cấm trẻ sử dụng mạng xã hội đặt ra là tính thống nhất chưa cao. Nếu mục tiêu là bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ kỹ thuật số, vì sao không mở rộng cho tất cả nền tảng trực tuyến thay vì giới hạn danh sách ứng dụng? Các công cụ như WhatsApp hay Roblox, nơi trẻ có thể tiếp xúc với người lạ, không hề được đề cập trong nhiều quy định, trong khi một số nền tảng có tiềm năng giáo dục như YouTube lại bị hạn chế. Đây là dấu hiệu cho thấy các luật lệ dựa vào danh sách ứng dụng có thể sớm lỗi thời.

Ngày 10/12/2025, khi Australia chính thức cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, nhiều biểu ngữ và địa điểm quan trọng trên khắp đất nước đã được chiếu sáng để đánh dấu sự kiện này. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng vai trò của mạng xã hội không nên coi là tai họa để cấm đoán mà cần nâng cao nhận thức về cách sử dụng an toàn và cải tiến thiết kế.

Angie Contreras, một chuyên gia bảo vệ trẻ em trên mạng tại tổ chức Cultivando el Género, cho rằng thế giới kỹ thuật số không thể tách rời cuộc sống hàng ngày. Thay vì ngăn chặn trẻ tiếp cận mạng xã hội, cần đảm bảo các nền tảng này được xây dựng với các lớp bảo vệ phù hợp, tương tự quyền lợi trẻ em ở thế giới thực.

Có thể ví mạng xã hội giống như xe đạp: có nguy cơ tai nạn nhưng cách xử lý là xây dựng đường đi an toàn, quy tắc giao thông, khuyến khích đội mũ bảo hiểm chứ không cấm hoàn toàn. Giải pháp tương tự nên được áp dụng với thế giới số.

Chuyên gia Dilmar Villena nhấn mạnh việc lắng nghe trực tiếp trẻ em và thanh thiếu niên để hiểu vì sao và như thế nào họ sử dụng mạng xã hội là bước đầu tiên để tìm ra cách tăng cường bảo vệ phù hợp mà vẫn giữ được lợi ích. Các chính phủ cần xây dựng chính sách dựa trên nghiên cứu, ví dụ Brazil yêu cầu các tính năng kiểm soát của phụ huynh phải dễ tiếp cận hơn, hạn chế các thiết kế gây nghiện như tính năng cuộn trang không hồi kết, yêu cầu minh bạch về thuật toán và đặt nhân viên chuyên trách trong các công ty công nghệ lớn trên lãnh thổ để đảm bảo trách nhiệm.

Các nền tảng mạng xã hội cũng cần chịu trách nhiệm nhiều hơn trong việc thiết kế thuật toán để giảm thiểu rủi ro và thúc đẩy tính minh bạch. Trường học phải tích hợp giáo dục kỹ thuật số vào trong chương trình, xây dựng quy trình để phát hiện và xử lý các tình trạng bạo lực mạng. Các gia đình và người chăm sóc trẻ cần được cung cấp công cụ và hướng dẫn hỗ trợ trẻ trong môi trường số.

Theo Dafna Viniegra, người sáng lập Infancia Libre de Abuso Sexual, cả người bảo vệ trẻ và chính các trẻ em sử dụng mạng cũng cần được đào tạo kiến thức để ứng phó hiệu quả với các tình huống nguy hiểm trực tuyến, như chương trình VigIAchatbot đang thực hiện. Quan trọng là phải xem trẻ em như những người có quyền, thay vì chỉ là đối tượng cần bảo vệ.

Tại Mexico, Lorena Villavicencio, thư ký điều hành hệ thống bảo vệ trẻ em toàn diện quốc gia, cho biết nước này đang chuẩn bị dự luật quản lý mạng xã hội không chỉ dựa trên kiểm soát mà tập trung xây dựng các nền tảng có tính bảo vệ trẻ em ngay từ khâu thiết kế.

Thay vì đặt câu hỏi làm sao để giữ trẻ em khỏi internet, có lẽ đã đến lúc xã hội phải hướng đến việc cải thiện điều kiện sử dụng để trẻ em có thể tiếp cận an toàn và lành mạnh hơn.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.