Dự kiến sửa đổi quy định bảo tồn di tích lịch sử tại Mỹ gây tranh cãi

Trong nhiều thập kỷ, từ thời điểm bùng nổ xây dựng đường cao tốc thập niên 1960 cho tới sự gia tăng xây dựng trung tâm dữ liệu gần đây, luật liên bang Mỹ đã cố gắng bảo vệ các di tích lịch sử khỏi bị phá hủy hoặc xáo trộn khi quá trình phát triển công nghiệp ảnh hưởng đến việc gìn giữ di sản quốc gia. Những địa điểm được bảo vệ bao gồm các nghĩa trang cổ đại hàng nghìn năm tuổi, các công trình đất đã tồn tại hàng nghìn năm trong sa mạc, các tòa nhà chính phủ từ thời kỳ đầu của nền dân chủ Mỹ, đến những ngôi nhà đồn điền mang dấu vết lịch sử đau thương của chế độ nô lệ.

Hiện nay, một hội đồng có liên hệ mật thiết với cựu Tổng thống Donald Trump đang đề xuất sửa đổi các quy định này để rút ngắn thời gian xem xét các dự án công nghiệp bằng cách hạn chế tiếng nói của nhóm bảo tồn và cộng đồng dân cư. Hội đồng Tư vấn về Bảo tồn Di tích Lịch sử (Advisory Council on Historic Preservation), cơ quan liên bang chịu trách nhiệm, đã phê duyệt bước đầu các quy định dự kiến trong tháng này. Các nhà ủng hộ cho rằng thay đổi sẽ giúp thúc đẩy phát triển kinh tế, ví dụ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các dự án thương mại như khai thác dầu khí.

Tuy nhiên, nhiều tổ chức và chuyên gia bảo tồn cảnh báo rằng quy định mới sẽ tạo điều kiện cho việc giảm bớt sự tham gia của cộng đồng và các bộ tộc người bản địa trong quy trình đánh giá di tích, đẩy nhanh việc phê duyệt dự án mà có thể gây tổn hại đến các di sản văn hóa và thiên nhiên. Một số thay đổi đáng chú ý là co hẹp phạm vi các loại di tích được xem xét, ví dụ loại bỏ các yếu tố thiên nhiên như núi non hoặc cảnh quan, thậm chí loại bỏ ảnh hưởng thị giác, không khí hay âm thanh liên quan dự án tới di tích lịch sử khỏi phạm vi đánh giá.

Brent Leggs, Chủ tịch Quỹ Bảo tồn Di sản Quốc gia Mỹ, bày tỏ quan ngại trước dự thảo này, khẳng định nó có thể "làm tổn hại nghiêm trọng đến bảo tồn di sản văn hóa và cộng đồng chung của nước Mỹ". Các luật sư và nhóm bảo tồn đang chuẩn bị các hành động pháp lý nhằm ngăn chặn việc sửa đổi lớn này nếu nó được thông qua chính thức. Greg Werkheiser, luật sư chuyên về các vụ án bảo tồn lịch sử, nhận định quy định mới sẽ là một sự cắt giảm mạnh mẽ so với thực tiễn bảo tồn trong 60 năm qua.

Ông Trump dành nhiều sự chú ý cho việc thay đổi cảnh quan lịch sử ở thủ đô Washington. Một số dự án gây tranh cãi như kế hoạch xây dựng Vườn anh hùng Mỹ (National Garden of American Heroes) và việc phá bỏ một phần của Nhà Trắng để xây sảnh tiệc được thực hiện trong bối cảnh hiện hành pháp lý bảo tồn đang được xem lại.

Hội đồng sẽ xét duyệt quy định mới gồm nhiều thành viên do Tổng thống bổ nhiệm, cùng các quan chức trong chính quyền, những người lâu nay tranh luận rằng việc duy trì quy trình bảo tồn hiện tại gây chậm trễ không cần thiết các dự án hạ tầng. Ông Kevin Lilly từ Bộ Nội vụ Mỹ từng cho rằng quy trình tham vấn hiện nay phức tạp quá mức cần thiết và trì hoãn thời gian thực hiện dự án.

Quy định cập nhật có thể tạo điều kiện cho việc phê duyệt nhanh hơn các dự án khai thác dầu khí quanh Công viên Lịch sử Quốc gia Chaco Culture ở New Mexico – khu vực có di tích khảo cổ của các bộ tộc Pueblo, Navajo và nhiều nhóm khác, với các công trình đất hàng nghìn năm tuổi. Các nhà bảo tồn bức xúc cảnh báo quy định mới khiến cho vùng đất xung quanh có thể trở thành nơi đặt giàn khoan, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cảnh quan và giá trị văn hóa của khu vực.

Một số dự án được Tổng thống Trump đưa ra tại Washington như xây dựng cổng chào cao 250 feet gần nghĩa trang Arlington cũng chịu sự giám sát của các quy định bảo tồn hiện hành. Một số dự án khác liên quan đến thiết kế lại công viên và các khu vực công cộng cũng đối mặt với sự phản đối từ các nhóm bảo tồn.

Phản ứng của các tổ chức bảo tồn không chỉ giới hạn trong thủ đô, mà ảnh hưởng rộng khắp toàn quốc khi các quy trình tham vấn giúp tránh được những dự án có thể phá hủy di tích như một nhà máy xuất khẩu hạt ở Louisiana từng bị loại do gần các di tích như đồn điền Whitney, nay là bảo tàng lịch sử chế độ nô lệ. Các nhóm bảo tồn cho biết quy định chưa được cập nhật hơn 20 năm nay và sự thay đổi đột ngột lớn mà hội đồng đưa ra khiến họ bất ngờ và phản đối gay gắt.

Ira Matt, giám đốc Hiệp hội Các viên chức Bảo tồn Di sản Bộ tộc, nhấn mạnh quy định mới không chỉ ảnh hưởng đến người bản địa mà còn làm tổn hại đến lịch sử và cách sống của toàn thể công chúng Mỹ, đồng thời cảnh báo sự phát triển dữ liệu nhanh chóng trên khắp đất nước nếu quy định được đơn giản hóa.

Hơn một phần ba thành viên hội đồng được ông Trump bổ nhiệm trong năm nay, bao gồm các đồng minh chính trị và thành viên chính quyền, như ông Travis Voyles, quan chức Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA), người đóng vai trò phó chủ tịch hội đồng. Nhóm này còn có kiến trúc sư từng tham gia thiết kế câu lạc bộ riêng của Tổng thống Trump tại Florida, Mar-a-Lago.

Sau khi dự thảo quy định được hội đồng bỏ phiếu thông qua bước đầu, nó được gửi đến Văn phòng Quản lý và Ngân sách để đánh giá tiếp, một quá trình có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng trước khi quy định đi vào áp dụng chính thức.

Phát ngôn viên hội đồng từ chối trả lời trực tiếp về chỉ trích từ các nhóm bảo tồn, nhưng dẫn lời phó chủ tịch Travis Voyles từng nói tại một cuộc họp công khai hồi tháng 2 rằng mục tiêu của ông là đơn giản hóa các quy định và giữ cho nó là công cụ hữu ích khi nước Mỹ tiến bước. Bộ Nội vụ Mỹ cũng nhấn mạnh rằng việc sửa đổi nhằm làm tăng tính rõ ràng, đồng bộ và hiệu quả trong quy định, đồng thời vẫn phù hợp với luật Bảo tồn Di tích Lịch sử Quốc gia năm 1966.

Quy định hiện nay ít được người dân biết đến nhưng từng là trung tâm của các cuộc tranh luận công luận sâu sắc khi các dự án phát triển đe dọa di sản trên khắp nước Mỹ. Một ví dụ nổi bật là khu vực nghĩa trang của người Mỹ gốc Phi tự do và nô lệ được phát hiện trong xây dựng khu văn phòng liên bang ở Manhattan đầu những năm 1990, khi đó quy định đã giúp bảo tồn khu vực nay là Đài tưởng niệm Nghĩa trang Người Mỹ gốc Phi.

Một số chuyên gia như Paul Reed, nhà khảo cổ học làm việc tại Chaco, nhìn nhận rằng chúng ta không thể tránh phát triển năng lượng dầu khí nhưng nên cân nhắc tránh đặt các dự án này ở những cảnh quan quan trọng và có giá trị văn hóa như Chaco.

Việc sửa đổi quy định bảo tồn hiện tại đang gây tranh cãi mạnh và còn nhiều điều chưa rõ về tác động lâu dài tới di sản nước Mỹ trong bối cảnh chính quyền hiện tại thúc đẩy các dự án phát triển hạ tầng và kinh tế.