Chiến tranh thương mại EU-Trung: Bắc Kinh gia tăng sức ép khi Brussels thăm dò giới hạn kiềm chế

Vào thứ Năm tuần trước, Liên minh châu Âu đã bổ sung 14 công ty Trung Quốc vào danh sách trừng phạt mới nhất với cáo buộc các công ty này hỗ trợ Nga trong cuộc chiến tại Ukraine. Tuy nhiên, phần lớn các công ty bị liệt kê không được biết đến rộng rãi ngoài các vòng thương mại và kiểm soát tuân thủ hẹp.

Chỉ chưa đầy 24 giờ sau, Bắc Kinh đã phản ứng mạnh mẽ và bất ngờ. Theo những người am hiểu vụ việc, dù EU đã thông báo trước về danh sách các công ty Trung Quốc bị trừng phạt từ tháng Sáu, Trung Quốc lại chỉ thông báo cho Brussels đúng một giờ trước khi công bố trả đũa. Điều này khác biệt rõ rệt so với sự chuẩn bị kỹ lưỡng mà EU dành cho các nhà ngoại giao của mình.

Trong khi EU cân nhắc kỹ lưỡng các lựa chọn danh sách trừng phạt để loại trừ các nhân vật chính nhằm tránh phản tác dụng và giữ sự đồng thuận trong khối, Trung Quốc đã chọn cách mạnh tay. Bắc Kinh đưa vào danh sách đen 14 tổ chức quốc phòng châu Âu, trong đó có Rheinmetall – công ty quốc phòng lớn nhất châu Âu – và một trường đại học danh tiếng của Ba Lan.

Hành động này không chỉ ngăn các tổ chức trên mua một số mặt hàng từ Trung Quốc mà còn hạn chế họ tiếp cận nguyên liệu gốc Trung Quốc từ các nhà cung cấp nước ngoài, phạm vi ảnh hưởng vượt ra ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Đây là điều mà các biện pháp trừng phạt từ EU không có, khiến giới chức Brussels lo ngại tác động tiêu cực đến chuỗi cung ứng.

Một quan chức cao cấp EU nhận xét: "Trung Quốc từng đe dọa nhiều năm nhưng chỉ nói mà không làm. Lần này họ ít lời nhưng hành động quyết liệt." Quan điểm tại Brussels cho rằng phản ứng từ Bắc Kinh không chỉ là trả đũa các lệnh trừng phạt Nga mà còn là phần nổi của cuộc chiến thương mại đang diễn ra giữa hai bên, đặc biệt khi EU đặt hạn chót tháng 10 để tiến tới cân bằng thương mại với Trung Quốc. Nếu đàm phán không đạt kết quả, EU cam kết sẽ có biện pháp mạnh hơn.

Bắc Kinh dường như đang áp dụng chiến thuật "thống trị leo thang" – khả năng tăng áp lực từng bước vượt trội đối thủ, một khái niệm từ Chiến tranh Lạnh nay được áp dụng trong chính sách kinh tế. EU nhìn nhận Trung Quốc tăng cường sức ép nhằm khiến các thành viên trong khối sợ hãi, từ đó ngăn chặn các quyết định cứng rắn của EU trước "cú sốc Trung Quốc 2.0" dự kiến diễn ra vào mùa thu.

Trái với chiến thuật leo thang của Trung Quốc, EU chọn cách tiếp cận cẩn trọng. Khối xem khoảng thời gian đàm phán ba tháng trước hạn chót tháng 10 là cơ hội để thử nghiệm thiện chí của Bắc Kinh giải quyết các vấn đề lâu dài về tiếp cận thị trường và tình trạng dư thừa công suất công nghiệp. EU đã nhận được những tín hiệu tích cực qua hơn 10 vòng đối thoại kể từ cuộc họp bộ trưởng tháng trước.

Tuy nhiên, theo quan điểm riêng tư tại EU, nếu Trung Quốc không có nhượng bộ đáng kể vào tháng 10, EU sẽ tăng cường chính sách thương mại can thiệp mạnh hơn. Bên cạnh đó, châu Âu tiếp tục xây dựng chính sách công nghiệp nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào Trung Quốc, nhưng cố gắng tránh xảy ra các cuộc tranh cãi lớn trước tháng 10.

Các cuộc điều tra về thương mại không công bằng trong ngành hóa chất Trung Quốc có thể dẫn đến áp thuế khẩn cấp hoặc hạn ngạch đã tạm dừng để không làm gián đoạn đàm phán, theo The Capitol Forum. Trước đó, EU cũng từng gỡ bỏ trừng phạt với hai ngân hàng Trung Quốc nhằm giữ kênh đàm phán tài chính khi Bắc Kinh cam kết ngăn chặn việc sử dụng giao dịch tiền điện tử để vận chuyển hàng hóa bị cấm sang Nga.

Chuyên gia kinh tế Alicia Garcia-Herrero từ viện nghiên cứu Bruegel nhận định EU đang ưu tiên duy trì đối thoại với Trung Quốc hơn là bảo vệ ngay lập tức các ngành công nghiệp nội địa đang chịu sức ép nhập khẩu lớn. Điều này phản ánh nhận thức rằng chi phí chính trị của những căng thẳng tiếp theo với Bắc Kinh hiện vượt xa thiệt hại do trì hoãn bảo vệ ngành công nghiệp hóa chất.

Sau phản ứng mạnh của Trung Quốc, nhiều công ty châu Âu bị liệt kê trong danh sách đã liên hệ với các hiệp hội kinh doanh, lo ngại về khả năng tiếp cận nguyên liệu Trung Quốc cần thiết cho sản xuất vũ khí và tích hợp vào chuỗi cung ứng. EU vẫn đang chờ Bắc Kinh giải thích về các biện pháp này và quan ngại động thái có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chương trình tăng cường quốc phòng cũng như hỗ trợ quân sự cho Ukraine.

Động thái của Trung Quốc cho thấy khả năng khai thác điểm nghẽn kinh tế nhằm tạo áp lực lên đối thủ, điều mà nhiều quan chức châu Âu ngưỡng mộ nhưng đồng thời cũng cảnh giác cao độ. Các cuộc đàm phán cấp nghiệp vụ sẽ tiếp tục trong tháng 8, dù nhiều quan chức EU nghỉ hè, và sẽ tăng cường vào tháng 9 với chuyến thăm Bắc Kinh của đại diện thương mại EU Denis Redonnet và dự kiến chuyến thăm của Ủy viên Thương mại Maros Sefcovic đầu tháng 10.

Ngày hạn chót tháng 10 không được xem là kết thúc cho căng thẳng EU-Trung mà là điểm khởi đầu cho giai đoạn mới, thử thách khả năng duy trì chiến lược đối thoại của châu Âu trước sự leo thang áp lực của Bắc Kinh.