Vilnius: Thành phố ánh sáng mới trên nền di sản lịch sử u ám

Nhà tù Lukiškės, tọa lạc ngay trung tâm thủ đô Vilnius của Lithuania, ngày nay không còn là nơi nhốt giữ tù nhân mà đã được chuyển đổi thành không gian sáng tạo nghệ thuật và văn hóa nhộn nhịp. Trước đây, nhà tù này từng nổi tiếng với thiết kế panopticon độc đáo, với tháp quan sát ở trung tâm giúp lính canh có thể theo dõi các tế bào mà những người bị giam không hề hay biết, biểu tượng cho sự giám sát chặt chẽ và đàn áp. Tuy nhiên, kể từ khi đóng cửa năm 2019, hàng trăm nghệ sĩ đã mang hơi thở mới vào công trình hơn 115 năm tuổi này, biến các phòng giam cũ thành phòng tranh, xưởng vẽ và nơi biểu diễn âm nhạc vào mùa hè.

Đặc biệt, một số cựu nhân viên đã chuyển sang dẫn tour tham quan khu nhà tù, chia sẻ câu chuyện lịch sử sâu sắc đằng sau các bức tường. Trải nghiệm tham quan này mang lại một cảm giác đối nghịch đầy thú vị khi du khách vừa có thể tận hưởng ánh sáng và âm nhạc hiện đại, lại nhận thức rõ về quá khứ u ám chứa đựng những vi phạm nhân quyền nghiêm trọng từng xảy ra tại đây.

Nhà tù Lukiškės được xây dựng trong thời kỳ Nga Sa hoàng năm 1904, từng được xem là một trong những nhà tù hiện đại nhất Đế quốc Nga, với các tiện nghi như nhà vệ sinh trong mỗi phòng giam, phòng tắm và hệ thống thông gió. Trong khuôn viên còn có nhà thờ Chính thống giáo St. Nikolai với tháp mái đặc trưng lộ ra bên ngoài tường rào kẽm gai. Nhà tù không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc mà còn là biểu tượng của chính sách phục hồi nhân cách qua cô lập, lao động và tôn giáo đối với những phạm nhân có tội nhẹ.

Suốt chiều dài lịch sử, Lukiškės là chứng nhân của các cơn biến động chính trị và xã hội lớn của Lithuania, từ ách thống trị của Đế quốc Nga, chiến tranh thế giới, cuộc đàn áp tàn bạo dưới thời Liên Xô, cho đến giấc mơ độc lập của đất nước. Nơi đây từng giam giữ nhiều tù nhân chính trị, trong đó có Jonas Vileisis – một trong những người ký tuyên bố độc lập của Lithuania. Đặc biệt, trong thời gian Đức chiếm đóng tại Thế chiến thứ hai, nhiều người Do Thái từ Ghetto Wilna đã bị giam giữ tại đây và bị đưa đi xử bắn hàng loạt tại rừng Paneriai ngoại ô Vilnius. Sau đó, KGB và NKWD cũng sử dụng nhà tù để giam giữ những tù nhân chính trị dưới ách chiếm đóng Liên Xô.

Một đặc điểm đáng chú ý là dù từng có nhiều lần cố gắng vượt ngục, chưa ai từng trốn thoát khỏi Lukiškės. Câu chuyện của nhà tù thậm chí đã truyền cảm hứng cho ngành công nghiệp điện ảnh, một số cảnh quay trong loạt phim "Stranger Things" cũng được thực hiện tại đây. Tuy vậy, diễn viên Winona Ryder từng từ chối quay ở các phòng giam vì không chịu nổi không khí nặng nề.

Ngày nay, trong bối cảnh cuộc chiến Nga-Ukraine diễn ra, biểu tượng tự do của Lithuania trở nên nổi bật hơn khi lá cờ Ukraine được treo khắp các tòa nhà trong khu phố cổ Vilnius, phản ánh mối quan tâm và sự đồng cảm của người dân đối với tình hình khu vực. Thành phố cũng đã lên kế hoạch sơ tán khẩn cấp để đảm bảo an toàn cho người dân trong trường hợp tình hình căng thẳng lan rộng, đặc biệt khi Vilnius nằm chỉ cách biên giới Belarus 40 km và gần với vùng Kaliningrad của Nga.

Vilnius thể hiện sự hòa quyện giữa kiến trúc Đông và Tây Âu với các di tích lịch sử, phong cách Jugendstil, kiến trúc hiện đại, chủ nghĩa chức năng và các công trình thời Liên Xô. Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia nằm bên bờ sông Neris là ví dụ điển hình của kiến trúc thời Liên Xô, trước kia là Bảo tàng Cách mạng của Cộng hòa Xô viết Lithuania từ năm 1980. Sau khi Liên Xô sụp đổ, địa điểm này được đổi tên thành bảo tàng nghệ thuật và trải qua tu sửa lớn trước khi mở cửa lại năm 2009, trở thành biểu tượng của sự thay đổi văn hóa sau độc lập.

Bộ sưu tập nghệ thuật tại đây không tập trung vào các danh họa cá nhân mà phản ánh các bước ngoặt lịch sử trong nền nghệ thuật chịu tác động của các cuộc chiếm đóng và đấu tranh giành độc lập. Một trong những tác phẩm nổi bật là bức chân dung tự họa của họa sĩ người Do Thái Hadassa Górewicz-Grodska, người nhiều khả năng đã thiệt mạng trong vụ thảm sát ở rừng Paneriai, là một trong số rất ít tác phẩm của bà được bảo tồn.

Đã trải qua nhiều thế hệ sống qua những giai đoạn chiếm đóng của Liên Xô, giới trẻ của Lithuania hiện nay thể hiện tinh thần tự hào và khát vọng mạnh mẽ về tự do và phát triển. Báo cáo Hạnh phúc Thế giới 2024 của Liên Hợp Quốc trao danh hiệu thanh niên hạnh phúc nhất thế giới cho nhóm dưới 30 tuổi của Lithuania. Các khu phố cổ với kiến trúc Gothic, kiến trúc Phục hưng và Baroque, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, vào ban đêm trở nên sôi động với giới trẻ và các hoạt động văn hóa.

Nhiều người trẻ từng ra nước ngoài du học như London hay Paris đã trở về Vilnius, mang theo những giá trị mới và đóng góp tích cực cho sự phát triển của thủ đô. Gintarė Kavaliūnaitė, đại diện Cơ quan Du lịch và Kinh tế thành phố, cho biết cuộc sống của thế hệ trẻ hiện nay tốt hơn nhiều so với cha mẹ họ, phản ánh sự tiến bộ qua các biến động kinh tế và xã hội sau khi Lithuania tái lập độc lập.

Ngay sau khi Liên Xô kết thúc, khu vực Užupis của Vilnius trở thành điểm tụ họp của sinh viên, nghệ sĩ và nhà văn, tạo nên một cộng đồng sáng tạo tự do, không bị cảnh sát quấy rầy. Năm 1997, vùng này tuyên bố trở thành "Cộng hòa Tự do Užupis" với một bản hiến pháp mang tính châm biếm cao, nhấn mạnh quyền sống bên dòng sông Vilnia và các quyền cá nhân khác một cách đặc biệt.

Dù hiện nay Užupis đã trải qua quá trình đô thị hóa và biến đổi diện mạo trở thành khu vực hấp dẫn với các phòng tranh, cửa hàng và không gian nghệ thuật, biểu tượng của vùng – tượng thiên thần đồng cao 8,5 mét trên quảng trường trung tâm – vẫn là dấu ấn của tinh thần tự do và sáng tạo của khu vực này.

Thủ đô Lithuania đang nổi lên như một điểm đến ẩm thực đáng chú ý với nhiều nhà hàng đạt sao Michelin. Năm 2024, Lithuania có 4 sao Michelin, tất cả đều tập trung tại Vilnius. Nhà hàng Džiaugsmas nổi tiếng với phong cách "Ẩm thực Baltic mới", do đầu bếp Martynas Praškevičius dẫn dắt, kết hợp các nguyên liệu địa phương hữu cơ với truyền thống ẩm thực vùng Bắc Âu.

Không gian ẩm thực đa dạng với các nhà hàng như 14Horses, nổi bật với phong cách "Farm-to-table" cung cấp các món ăn truyền thống bằng cách tận dụng nguyên liệu tươi, theo mùa và địa phương. Dù mang hơi thở văn minh phương Tây với quán cà phê phong cách hipster và các thương hiệu thời trang cao cấp, Vilnius vẫn giữ được sự thân thiện và an toàn cao, thu hút nhiều người trẻ và du khách khám phá.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.