Chiến dịch chống người nhập cư tại Nam Phi và tác động xã hội sâu rộng

Tại khu vực Katlehong - một nơi nổi tiếng là vùng nguy hiểm nằm phía đông nam Johannesburg - cảnh tượng chứng kiến các cửa hàng của người nhập cư liên tục bị tấn công và phá hoại. Biranu Hajiso, một thương nhân 36 tuổi người Ethiopia, đã phải đóng cửa hàng spaza của mình bằng cách hàn cửa thùng container lại sau ba lần bị cướp. Ngoài ra, các cửa hàng khác trong khu vực cũng bị hư hại nặng nề sau các vụ bạo loạn, thể hiện rõ dấu hiệu của làn sóng bài ngoại đang lan rộng tại các khu dân cư lao động thấp ở Nam Phi.

Phong trào March & March, được thành lập tại Durban và nhanh chóng phát triển nhờ truyền thông xã hội, đã khởi xướng chiến dịch nhằm trục xuất người nhập cư bất hợp pháp, chủ yếu nhắm tới công dân các nước láng giềng như Zimbabwe, Lesotho, Mozambique và Malawi. Tuy nhiên, phạm vi hoạt động của phong trào này đã mở rộng sang những người tị nạn và xin tị nạn đến từ Congo, Ethiopia và Somalia, nhiều người trong số họ đã sinh sống tại Nam Phi cả hàng thập kỷ. Phong trào này đề nghị đóng cửa biên giới, ưu tiên người Nam Phi trong việc tuyển dụng và sử dụng dịch vụ công cũng như tăng cường thi hành luật nhập cư.

Ông Loren Landau, giáo sư tại Đại học Oxford và chuyên gia hàng đầu về di cư tại Nam Phi, nhấn mạnh rằng đây không đơn thuần là phong trào chống người nhập cư mà còn là biểu hiện của sự thất vọng chồng chất trong dân chúng với chính phủ sau thời kỳ chế độ apartheid. Nam Phi đang đối mặt với tình trạng bất bình đẳng nghiêm trọng, tỷ lệ thất nghiệp vượt 30% và nền kinh tế đình trệ suốt hàng thập kỷ. Các dịch vụ công yếu kém và tội phạm gia tăng đã gieo rắc sự bất mãn sâu sắc trong xã hội, khiến phong trào March & March trở thành nơi tập trung bức xúc của một bộ phận người dân.

Mặc dù Tổng thống Cyril Ramaphosa đã tuyên bố tăng cường kiểm soát biên giới và nhấn mạnh rằng chỉ nhà nước mới có thẩm quyền thi hành luật nhập cư, các chiến dịch kiểm tra giấy tờ và trục xuất người nhập cư trên từng nhà vẫn tiếp diễn. Mối liên hệ giữa March & March và đảng chính trị uMkhonto weSizwe (MKP) do cựu tổng thống Jacob Zuma thành lập vẫn chưa rõ ràng, dù một số thành viên MKP đã tham gia các cuộc biểu tình và thể hiện sự ủng hộ mục tiêu của phong trào. Các chuyên gia lưu ý rằng có sự trùng lặp trong mạng lưới xã hội và vùng ảnh hưởng giữa hai bên, tạo ra một không gian chính trị khó giải tỏa trong thời gian tới.

Không ít người nhập cư đã phải đưa ra quyết định đóng cửa cửa hàng hoặc chạy trốn để bảo vệ tính mạng. Tại Katlehong, Biranu Hajiso đã hàn cửa tiệm mình lại để tránh bị đột nhập, trong khi một tiểu thương người Ghana ở Yeoville cũng phải đóng cửa cơ sở may mặc sau nhiều vụ tấn công. Người dân nơi đây đang sống trong sự sợ hãi, và sự phân biệt giữa người nhập cư hợp pháp hay không hợp pháp gần như không còn ý nghĩa khi nạn bài ngoại leo thang. Ví dụ, ngày 14/7, sáu thợ làm tóc có trạng thái tị nạn đã bị tấn công tại một chợ ở Durban, khiến hai người phải nhập viện.

Chuyên gia Loren Landau cho rằng sự sợ hãi và căm phẫn này sẽ còn kéo dài nếu chính phủ không thể kiểm soát tình hình và làm dịu các bức xúc xã hội. Phong trào March & March có thể không biến mất hoàn toàn mà sẽ được thay thế bởi một nhóm khác có cùng mục tiêu. Với việc các chiến dịch bài ngoại lan rộng, cùng kỳ vọng các nhóm chính trị sẽ lợi dụng vấn đề này trong bối cảnh bầu cử địa phương vào tháng 11, tương lai của phong trào còn nhiều biến động và khó lường.

Trong khi đó, Biranu Hajiso và các đồng nghiệp của mình tiếp tục gói ghém, đóng cửa lại cửa hàng với câu hỏi chưa có lời giải cho tương lai: "Tôi không biết mình có thể bám trụ được bao lâu nữa ở đây". Cuối cùng, dù cuộc vận động March & March tuyên bố chỉ nhắm tới người nhập cư không có giấy tờ, thực tế nhiều nạn nhân là người có đầy đủ tư cách pháp lý tại Nam Phi.