Đảo nhân tạo của Trung Quốc thay đổi cục diện Biển Đông sau 10 năm phán quyết quốc tế

Trung Quốc đầu tư phát triển đảo nhân tạo ở Biển Đông

Trong mùa hè này, hơn một trăm du khách Trung Quốc đã tới thăm đảo Cây - một trong những điểm nóng tranh chấp ở quần đảo Hoàng Sa. Họ được chào đón bởi cảnh sắc thiên nhiên với biển trời trong xanh và hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại như công viên, nhà hai tầng, văn phòng hành chính lắp điều hòa cùng các tiện ích như siêu thị, bãi đáp trực thăng, trạm xử lý nước thải, nhà máy điện và cả một nhà tù trên đảo. Trên các con đường sạch sẽ, những xe điện du lịch đưa khách tham quan các điểm trong vòng vài phút.

Đảo Cây, cách thành phố cảng Tam Á khoảng 330 km, từng là một điểm nhỏ, biệt lập trước khi trải qua chiến dịch cải tạo đất vào năm 2016, nằm trong nỗ lực rộng lớn của Trung Quốc nhằm xây dựng hạ tầng ở các đảo tại Biển Đông. Hơn 200 ngư dân từ thị trấn Tam Môn, tỉnh Hải Nam sinh sống trên đảo và phải tuân thủ quy định cư trú ít nhất 180 ngày/năm cùng việc ra khơi theo yêu cầu của chính quyền địa phương.

Trung Quốc thiết lập trung tâm hành chính và củng cố lực lượng trên đảo

Khoảng 15 km về phía đông nam đảo Cây là đảo Phú Lâm, trung tâm chính trị và hành chính của quần đảo Hoàng Sa, nơi đặt chính quyền thành phố Tam Sa kể từ năm 2012. Đảo Phú Lâm hiện có hơn 2.200 cư dân và được trang bị sân bay, rạp chiếu phim, ngân hàng, bệnh viện, bưu điện, sân vận động và một trung tâm mua sắm đi vào hoạt động từ cuối năm ngoái.

Một phần quan trọng trong chiến lược của Bắc Kinh nằm ở việc mở rộng các đảo nhân tạo tại quần đảo Trường Sa, hay còn gọi là Nam Sa theo cách gọi của Trung Quốc, tranh chấp với Việt Nam cùng các quốc gia khác như Philippines, Malaysia và Brunei. Trong số đó, ba đảo nhân tạo là Đá Chữ Thập, Đá Gạc Ma và Đá Subi được trang bị lực lượng quân sự với bến cảng hải quân, hệ thống tên lửa và đường băng chất lượng quân sự.

Phán quyết quốc tế và thực trạng kiểm soát của Trung Quốc trên Biển Đông

Vào tháng 7 năm 2016, Tòa Trọng tài Thường trực đã đưa ra phán quyết bác bỏ tuyên bố chủ quyền rộng lớn của Trung Quốc trên Biển Đông, tuy nhiên Bắc Kinh đã kiên quyết không công nhận và tiếp tục xây dựng. Theo chuyên gia Collin Koh từ Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược thuộc Trường Quốc tế S. Rajaratnam ở Singapore, phán quyết quốc tế chỉ có giá trị khi được thực thi, nhưng việc không có cơ chế thực thi khiến phán quyết trở nên thiếu hiệu quả.

Chiến dịch xây dựng đảo nhân tạo của Trung Quốc bắt đầu rầm rộ từ năm 2013, tạo ra hơn 10 km2 đất mới bằng các thiết bị lớn như tàu hút nạo vét và máy ủi. Các điểm đảo chính được hoàn thiện trước khi tòa án công bố phán quyết, dẫn đến một thực tế đã được định đoạt trước. Các đảo nhân tạo này đã trở thành trung tâm hậu cần và nơi trú đóng của tàu hải cảnh Trung Quốc trong nhiều sự kiện căng thẳng với các nước trong khu vực.

Thách thức và giới hạn của các đảo nhân tạo Trung Quốc

Dù xây dựng các cơ sở quân sự và hạ tầng rộng khắp, các đảo nhân tạo của Trung Quốc vẫn phải đối mặt với thách thức từ môi trường biển khắc nghiệt như nước biển ăn mòn, nhiệt độ cao và bão. Chuyên gia Carlyle Thayer từ Đại học New South Wales cho biết các công trình này đòi hỏi bảo dưỡng liên tục để duy trì hoạt động hiệu quả. Ngoài ra, khoảng cách hơn 1.300 km từ đất liền đến các đảo tiền tiêu đặt ra rủi ro trong trường hợp xung đột quy mô lớn, khi Mỹ và đồng minh có thể tiếp cận nhanh chóng các căn cứ gần đó, như trên đảo Balabac của Philippines chỉ cách đảo Gạc Ma khoảng 260 km.

Chiến lược và phản ứng từ các quốc gia trong khu vực

Không chỉ riêng Trung Quốc, Việt Nam cũng đang đẩy mạnh chiến dịch cải tạo đất tại quần đảo Trường Sa kể từ năm 2021, mở rộng diện tích các bãi đá nhỏ thành các căn cứ có đường băng phục vụ cả mục đích quân sự và dân sự. Báo cáo mới nhất của Asia Maritime Transparency Initiative thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ghi nhận Việt Nam đã gia tăng 216 ha đất tại khu vực này chỉ trong một năm, bao gồm khu vực Đá Ba Bình (Barque Canada Reef) – căn cứ lớn nhất của Việt Nam tại Trường Sa.

Trung Quốc cũng khởi động lại hoạt động cải tạo tại các rặng san hô thuộc quần đảo Hoàng Sa, như bãi Cọp - một đảo nhân tạo đang được xây dựng cách đảo Cây khoảng 90 km. Cả Hà Nội và Bắc Kinh đều khẳng định các cơ sở mới phục vụ cho mục đích dân sự, tuy nhiên giới chuyên gia không loại trừ khả năng tăng cường quân sự trong tương lai.

Đặc biệt, bãi cạn Scarborough (Tri Tôn) - nơi đang có tranh chấp giữa Philippines và Trung Quốc - đang được theo dõi sát sao khi xuất hiện những dấu hiệu xây dựng các công trình nghiên cứu tạm thời. Theo ông Vũ Thế Cường, Viện Nghiên cứu Biển Đông Trung Quốc, việc xây dựng cơ sở cố định tại đây phụ thuộc vào mức độ căng thẳng và yêu cầu thực thi pháp luật trên biển, nhằm hỗ trợ các tàu tuần duyên Bắc Kinh trong trường hợp bị chặn cửa khỏi vùng biển này.

Biển Đông tiếp tục là vùng tranh chấp căng thẳng và phức tạp

Với việc hoàn thành các dự án đảo nhân tạo chủ lực ở Trường Sa, giới quan sát nhận định Bắc Kinh có thể sẽ quay lại tập trung mở rộng ở Hoàng Sa, nơi không có các hiệp ước quốc phòng ràng buộc như ở Trường Sa. Việc này có thể giúp Trung Quốc củng cố vị thế, trong khi các quốc gia láng giềng như Việt Nam vẫn khó có thể ngăn chặn động thái này nếu không có sự hỗ trợ quốc tế mạnh mẽ.

Những bước đi của Trung Quốc trên Biển Đông đang mở ra một kỷ nguyên mới trong địa chính trị và pháp lý của khu vực, trong khi các phán quyết quốc tế dường như chưa đủ sức làm thay đổi tình thế hiện tại.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.