Zimbabwe mở rộng ngành công nghiệp khoáng sản nhưng đặt thách thức cho nhà khai thác nhỏ

Chính phủ Zimbabwe đang thực hiện các biện pháp nhằm thúc đẩy ngành công nghiệp chế biến khoáng sản, thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô. Đặc biệt, các khoáng sản chiến lược như lithium bị cấm xuất khẩu dưới dạng chưa chế biến, trong nỗ lực tăng giá trị gia tăng ngay trong nước và thu hút đầu tư vào chuỗi giá trị khoáng sản.

Theo Bộ trưởng Mỏ và Phát triển Khoáng sản Polite Kambamura, việc cấm xuất khẩu quặng lithium chưa chế biến từ năm 2022 đã góp phần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến trong nước, tạo ra nhà máy sản xuất lithium sulphate đầu tiên tại châu Phi nằm ở Zimbabwe. Mục tiêu dài hạn của chính phủ là phát triển ngành sản xuất pin lithium và tấm pin mặt trời ngay trong nước nhằm tăng giá trị và tạo việc làm.

Công ty Prospect Lithium Zimbabwe (PLZ), thuộc sở hữu của tập đoàn Zhejiang Huayou Cobalt (Trung Quốc), đang hoàn thiện nhà máy lithium carbonate với tỷ lệ hoàn thành khoảng 90%. Đại diện PLZ, Patience Mushore, cho biết các hoạt động đầu tư này đã mang lại hơn 1,1 tỷ USD ngoại tệ cho Zimbabwe và mở rộng chuỗi giá trị lithium trong nước.

Các chuyên gia chính sách công như Tedious Ncube nhận định quá trình chuyển đổi sang chế biến nội địa giúp Zimbabwe giữ lại nhiều hơn lợi ích từ tài nguyên khoáng sản. Ví dụ các đầu tư ở mỏ Arcadia và Bikita Minerals là minh chứng rõ nét cho sự phát triển trong lĩnh vực lithium, tạo việc làm có kỹ năng và tăng cường hoạt động của các nhà cung ứng địa phương.

Bên cạnh những thuận lợi, các nhà khai thác nhỏ bày tỏ lo ngại về khả năng tham gia vào chuỗi giá trị mới do chi phí xây dựng nhà máy chế biến cao, nguồn điện không ổn định và khó khăn trong tiếp cận tài chính. Shelton Lucas, giám đốc phát triển kinh doanh của Naivo Mining, cho biết công ty này khai thác các khoáng sản như chrome, antimony và tungsten ở Mashava, Ngezi và Kadoma nhưng gặp khó khăn trong việc tìm kiếm cơ sở chế biến với chi phí hợp lý.

Lucas phản ánh rằng các nhà khai thác nhỏ đang buộc phải bán khoáng sản thô cho các lò luyện tại địa phương, chủ yếu do các công ty Trung Quốc điều hành, với giá thấp. Ông đề xuất hệ thống toll-smelting, theo đó các cơ sở công cộng hoặc các tổ chức trong ngành xây dựng nhà máy chế biến chung, cho các nhà khai thác nhỏ thuê với mức phí công khai minh bạch, giúp họ giữ quyền sở hữu khoáng sản nhưng vẫn có thể chế biến sản phẩm.

Ông cảnh báo nếu không có biện pháp hỗ trợ, chỉ một số ít công ty lớn sẽ kiểm soát toàn bộ năng lực chế biến và quyền xuất khẩu, dẫn đến thị trường không lành mạnh, tác động tiêu cực tới người khai thác nhỏ lẻ – nhóm vốn được kỳ vọng sẽ được hưởng lợi từ phát triển ngành khoáng sản.

Chuyên gia kinh tế người Zimbabwe Chenayi Mutambasere đang làm việc tại Anh chỉ ra rằng kế hoạch phát triển ngành chế biến khoáng sản của Zimbabwe gặp nhiều thách thức liên quan đến nguồn điện thiếu ổn định, chi phí tài chính cao, hạ tầng giao thông yếu kém cùng khó khăn về ngoại hối và hạn chế về công nghệ chế biến.

Bà nhấn mạnh việc ban hành lệnh cấm xuất khẩu phải đi kèm với các chính sách hỗ trợ thực thi, như đảm bảo nguồn điện ổn định, ưu đãi đầu tư, phát triển kỹ năng lao động, kèm theo các lộ trình rõ ràng để tránh các hậu quả không mong muốn, ví dụ như gây ra hoạt động khai thác trái phép, làm thất thoát khoáng sản.

Quyền Thư ký thường trực Bộ Thông tin, Trung tâm Truyền thông và Quảng bá Nick Mangwana cho biết, chính phủ áp dụng chính sách gia tăng chế biến khoáng sản nhằm giúp Zimbabwe thu về nhiều lợi ích hơn từ tài nguyên khoáng sản hữu hạn và xây dựng nền kinh tế bền vững cho các thế hệ tương lai.

Chính sách này không chỉ áp dụng với lithium mà còn được mở rộng cho các khoáng sản chiến lược khác như các kim loại nhóm platinum gồm palladium, rhodium, ruthenium, iridium và osmium.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia giàu tài nguyên cùng tranh luận về cách thức phát triển công nghiệp khoáng sản và giá trị gia tăng, Zimbabwe đang hướng tới mục tiêu vừa bảo vệ lợi ích nội địa, vừa đảm bảo các cơ hội phát triển không chỉ cho những doanh nghiệp lớn mà còn cả các nhà khai thác nhỏ.

Tuy nhiên, việc thực thi thành công chiến lược phụ thuộc vào khả năng xây dựng năng lực chế biến trong nước song song với việc tạo điều kiện để các nhà khai thác nhỏ được tiếp cận công bằng và không bị loại trừ khỏi chuỗi giá trị toàn diện.

Người đại diện ngành công nghiệp khai thác Shelton Lucas nhấn mạnh rằng việc phát triển chế biến khoáng sản phải là cơ hội mở rộng và hỗ trợ tăng trưởng bền vững, thay vì tạo ra rào cản cản trở sự tham gia của các nhà khai thác nhỏ.

Ông khẳng định: "Chế biến khoáng sản cần trở thành động lực cho tăng trưởng bao trùm, phát triển công nghiệp và chuyển đổi kinh tế bền vững tại Zimbabwe."