Các nước thành viên miễn nhiệm công tố viên Karim Khan tại Tòa án Hình sự Quốc tế giữa cáo buộc hành vi tình dục và áp lực chính trị về Gaza

Vào ngày 24/7/2026, trong một bước ngoặt chưa từng có từ khi thành lập, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã thông qua một cuộc bỏ phiếu kín để miễn nhiệm công tố viên Karim Khan. Kết quả cho thấy 82 quốc gia thành viên ủng hộ việc này, 13 nước phản đối, và 15 nước bỏ phiếu trắng. Đây là lần đầu tiên ICC sử dụng phương thức này để loại bỏ một công tố viên, phản ánh sự phân hóa sâu sắc trong tổ chức về vấn đề liên quan đến ông Khan.

Vụ việc bắt đầu từ tháng 5/2024, khi một nhân viên pháp lý trẻ, làm việc trực tiếp dưới quyền Khan từ tháng 3/2023, nộp đơn tố cáo nội bộ Khan với các hành vi áp lực mang tính tình dục, trong đó có các lần cố tiếp cận và xúc chạm trái phép không được đồng ý. Theo lời nhân chứng, những hành vi này kéo dài nhiều tháng trong môi trường làm việc mà ông Khan là người đứng đầu trực tiếp và tổng quản trong ICC, tạo ra sự mất cân bằng quyền lực nghiêm trọng, khiến lời khai của cô không thể được xem là đồng thuận.

Thời điểm này càng trở nên nhạy cảm khi ICC chuẩn bị phát hành lệnh truy nã đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cùng cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant, và các lãnh đạo cao cấp của phong trào Hamas gồm Yahya Sinwar, Ismail Haniyeh, và Mohammad al-Masri, liên quan đến cuộc xung đột tại Gaza. Thông tin cho biết quyết định phát hành lệnh đã được đưa ra trước khi Khan nhận được thông báo về đơn tố cáo.

Karim Khan phủ nhận toàn bộ cáo buộc và khẳng định sự việc hoàn toàn vô căn cứ. Ông tự hào với hơn ba mươi năm kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp lý và quốc tế mà chưa từng bị khiếu nại tương tự. Đến tháng 11/2024, một cuộc điều tra độc lập bên ngoài được khởi xướng. Vào tháng 5/2025, Khan tạm thời rút lui khỏi công việc, nghỉ phép hành chính cho đến khi có kết luận điều tra.

Trong quá trình điều tra, một đơn tố cáo thứ hai từ một thực tập sinh cũ tại văn phòng công tố cho biết Khan đã nhiều lần gọi nhân viên làm việc tại nhà riêng và tiến hành các hành vi quấy rối tình dục, bị ông Khan và đội ngũ bảo vệ bác bỏ mạnh mẽ.

Vào tháng 3/2026, nhóm điều tra nhận định có đủ bằng chứng cho thấy có "quan hệ tình dục không đồng thuận" giữa Khan và một nhân viên, tuy nhiên ba vị thẩm phán xét xử không cho rằng bằng chứng đủ mạnh để kết luận vi phạm pháp luật theo quy chế của ICC. Dù vậy, ban điều hành ICC vẫn tiến hành các thủ tục kỷ luật, đình chỉ công tác Khan từ tháng 6 và cuối cùng kết luận ông có "mối quan hệ không phù hợp" với cấp dưới, dẫn đến quyết định chấm dứt nhiệm kỳ.

Trong một cuộc phỏng vấn truyền hình hiếm hoi trước ngày bỏ phiếu, người tố cáo đầu tiên khẳng định áp lực lên cô kéo dài gần một năm và cô đã bị thúc ép rút lại lời khai hoặc thừa nhận các cáo buộc là bịa đặt, điều Khan tiếp tục phủ nhận.

Dù Khan bị miễn nhiệm, câu chuyện vẫn tạo nên sự chia rẽ sâu sắc trong cộng đồng luật và nhân quyền. Kenneth Roth, cựu giám đốc tổ chức Human Rights Watch, nhấn mạnh vấn đề là hành vi cá nhân của Khan, không liên quan đến các quyết định pháp lý của ông đối với Israel hay các vấn đề khác, và điều tra các vi phạm đạo đức là cần thiết để duy trì uy tín của ICC.

Ngược lại, hơn 180 tổ chức quốc tế và Palestine ra tuyên bố chung bày tỏ lo ngại việc xử lý kỷ luật Khan có thể bị ảnh hưởng bởi yếu tố chính trị, nhất là trong bối cảnh Mỹ và Israel gia tăng các biện pháp trừng phạt và tác động nhằm vào ICC. Các tổ chức này cảnh báo rằng ban điều hành ICC, gồm các nhà ngoại giao, có thể không phải là cơ quan thích hợp để kháng cáo các phán quyết pháp lý dựa trên hàng nghìn trang chứng cứ, điều này có thể làm suy yếu tính độc lập và niềm tin vào pháp quyền của ICC.

Trong bối cảnh này, ICC đang đối mặt với áp lực chưa từng có từ Mỹ và Israel. Từ khi lệnh truy nã các quan chức Israel được phát hành, chính quyền của cựu Tổng thống Donald Trump đã áp đặt các biện pháp trừng phạt mạnh mẽ đối với thành viên ICC, nối tiếp các biện pháp trước đó liên quan đến cuộc điều tra khả năng phạm tội chiến tranh của Mỹ ở Afghanistan.

Theo báo cáo, Israel cũng tăng cường các chiến dịch nhằm làm suy yếu hoạt động và uy tín của ICC. Chỉ vài ngày trước cuộc bỏ phiếu, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio còn phát động chiến dịch nhằm mục tiêu “giải thể” ICC hoặc giảm thiểu ảnh hưởng của tòa án.

Người tố cáo chính nhấn mạnh rằng vụ việc của cô hoàn toàn không liên quan đến Israel hay cuộc xung đột Gaza, đồng thời ủng hộ các cuộc điều tra của ICC về các tội danh trong vùng lãnh thổ Palestine. Cô cảnh báo việc trộn lẫn giữa cáo buộc cá nhân và các vấn đề chính trị đã gây tổn hại cho quyền lợi cá nhân cũng như sự nghiêm túc của vụ án.

Quyết định miễn nhiệm Khan đặt ra câu hỏi nhạy cảm về khả năng ICC cân bằng giữa trách nhiệm đạo đức của lãnh đạo và sự độc lập trong công tác xét xử. Việc bỏ qua những cáo buộc nghiêm trọng sẽ làm suy yếu uy tín tòa án, nhưng đồng thời, bối cảnh chính trị nhạy cảm xung quanh các vụ truy tố các quan chức Israel lại khiến nhiều người hoài nghi về tính khách quan của quá trình này.

Cũng từ cuộc khủng hoảng này, rõ ràng các thể chế pháp lý quốc tế rất dễ bị tổn thương khi đối đầu với những cường quốc toàn cầu. Từ khi ICC bắt đầu điều tra chiến tranh tại Gaza, tòa án đã phải đối mặt với hàng loạt các đòn chính trị, truyền thông và trừng phạt kinh tế chưa từng có, thử thách tính độc lập của tổ chức lên tới đỉnh điểm.

Mặc dù cuộc điều tra đối với Khan dựa trên các khiếu nại nội bộ và quy trình tổ chức, thời điểm và cách thức xử lý vụ việc tiếp tục là chủ đề tranh luận dài hạn, đặc biệt khi không có sự đồng thuận pháp lý rõ ràng về kết luận cuối cùng. Về phương diện tố tụng, việc rời đi của Khan không đồng nghĩa với việc hủy bỏ các lệnh bắt giữ các quan chức Israel hay người khác, bởi đó là quyết định của toàn thể tòa án, không phụ thuộc vào cá nhân công tố viên.

Trong khi đó, cuộc khủng hoảng này được xem là cơ hội để phe phản đối ICC gia tăng sự nghi ngờ về tính hợp pháp và uy tín của tòa, đồng thời có thể kéo dài thời gian xử lý một số vụ việc nhạy cảm cho tới khi có công tố viên mới, người có thể lấy lại niềm tin trong và ngoài tổ chức amid cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất từ trước tới nay của ICC.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.