Thực thi quyền lực gần dân: Chìa khóa để Nigeria phát triển bền vững

Một trong những chân lý lâu đời của quản trị là quyền lực phát huy hiệu quả nhất khi được thực thi gần nhất với người dân. Các cộng đồng hiểu rõ hơn về thực tế và thách thức riêng của mình so với các cơ quan hành chính trung ương xa xôi. Nhờ đó, chính phủ có thể nhanh nhạy hơn, sáng tạo hơn và chịu trách nhiệm rõ ràng hơn khi quyết định được đưa ra gần với những người chịu ảnh hưởng.

Ngược lại, quyền lực tập trung ở quá xa người dân sẽ gây chậm trễ, thủ tục hành chính phình to và trách nhiệm ngày càng mờ nhạt. Các công dân mất dần niềm tin vào các thể chế không phản ánh được đời sống thực tế hàng ngày của họ, điều này không chỉ là quan sát chính trị mà còn là bài học bền vững trong quản trị công.

Nguyên tắc phụ trợ (subsidiarity) được các nhà nghiên cứu hiến pháp nhấn mạnh: cấp chính quyền cao hơn không nên đảm nhận những trách nhiệm mà cấp thấp hơn có thể thực hiện hiệu quả. Chính phủ quốc gia nên tập trung vào các ưu tiên toàn quốc, còn các vấn đề mang tính địa phương cần được giao cho các tổ chức gần dân cư nhất.

Các quốc gia liên bang như Đức, Canada, Thụy Sĩ, Australia, Ấn Độ và Hoa Kỳ đều có nền văn hóa, lịch sử và tiến trình chính trị đa dạng nhưng chung một điểm: quyền lực được phân bổ hợp lý giữa các cấp chính quyền. Họ cho phép các cơ quan địa phương giải quyết vấn đề riêng, đồng thời giữ một chính phủ trung ương mạnh để xử lý các vấn đề chung. Điều này chứng minh phân quyền không làm suy yếu sự thống nhất quốc gia mà còn là nền tảng vững chắc của nó.

Nigeria với hơn 200 triệu dân và đa dạng về văn hóa, môi trường sinh thái cùng tình hình kinh tế không thể kỳ vọng một chính quyền trung ương duy nhất nắm trọn được hiểu biết, linh hoạt và tốc độ ứng phó với mọi thách thức địa phương. Trong quá khứ, các vùng miền của Nigeria có quyền lực đáng kể trong các lĩnh vực giáo dục, nông nghiệp và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sau các cuộc can thiệp quân sự, quyền lực dần tập trung hơn về trung ương với mục tiêu duy trì sự đoàn kết quốc gia trong bối cảnh bất ổn chính trị.

Kết quả là các chính sách đồng nhất và sự thiếu linh hoạt trong quản lý hạ tầng, nông nghiệp, y tế hay giao thông công cộng thường không phù hợp với đặc điểm riêng của từng vùng như Kebbi, Cross River, Ekiti hay Borno. Điều này gây nhiều khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề đòi hỏi sự hiểu biết và giải pháp địa phương cụ thể.

Khi quyền quyết định càng xa người dân, tốc độ phản ứng càng chậm và chi phí thực hiện tăng cao, đồng thời trách nhiệm cũng bị phân tán khiến việc giám sát và chịu trách nhiệm khó khăn hơn. Đây không chỉ là vấn đề hành chính mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đầu tư và phát triển kinh tế.

Khu vực có thể chủ động lập kế hoạch và cạnh tranh có xu hướng thu hút nhiều doanh nghiệp và thúc đẩy năng suất lao động. Phân quyền vì vậy không chỉ là mục tiêu hiến pháp mà còn là chiến lược kinh tế quan trọng giúp phát huy tối đa tiềm năng từng vùng miền.

Vấn đề cảnh sát địa phương ở Nigeria phản ánh rõ hơn nguyên tắc phân quyền. Những người ủng hộ cho rằng việc tuyển dụng cảnh sát tại địa phương giúp lực lượng này hiểu rõ cộng đồng, ngôn ngữ và địa hình, ứng phó nhanh hơn với các tình huống khẩn cấp và xây dựng mối quan hệ gần gũi với người dân. Mặt khác, phản biện cho rằng có nguy cơ can thiệp chính trị, phân bổ ngân sách không đồng đều, lạm dụng quyền hạn và thành kiến địa phương.

Những lo ngại này cần được xem xét thận trọng nhưng không thể là lý do bác bỏ hoàn toàn phân quyền. Mô hình tập trung hiện tại chưa giải quyết triệt để các vấn đề tham nhũng, lạm quyền và bất an. Quan trọng hơn là phải xây dựng cơ chế giám sát độc lập, tuyển chọn công khai, minh bạch tài chính và trách nhiệm tư pháp nhằm giảm thiểu rủi ro đồng thời giữ được lợi ích từ quản lý quyền lực gần dân cư.

Việc trao quyền nhiều hơn cho các cấp chính quyền địa phương không phải là làm suy yếu trung ương mà là để mỗi cấp phát huy đúng vai trò và năng lực của mình. Khi người dân biết chính xác ai chịu trách nhiệm về các dịch vụ như giáo dục, y tế, giao thông hay an ninh, họ dễ dàng thực hiện quyền giám sát và đòi hỏi trách nhiệm rõ ràng hơn từ các chính quyền.

Đây không phải là kêu gọi phân tách chính trị mà là nhấn mạnh sự cần thiết cho một hệ thống quản trị hiệu quả và phù hợp với thực tế. Một liên bang mạnh không dựa trên sự đồng nhất hành chính mà dựa trên sự tin tưởng, minh bạch hiến pháp và mục tiêu quốc gia chung.

Thách thức lớn nhất của Nigeria không chỉ là an ninh, thất nghiệp hay hạ tầng kém phát triển mà còn là khoảng cách ngày càng lớn giữa quyền lực công và người dân. Cuộc đối thoại quốc gia nên chuyển sang vấn đề liệu kiến trúc quản trị hiện tại còn phù hợp với các điều kiện của thế kỷ 21 hay không.

Lịch sử chỉ ra rằng chính phủ sẽ mạnh hơn khi tin tưởng và trao quyền cho người dân. Liên bang sẽ kiên cường hơn khi phân bố trách nhiệm một cách thông minh. Quốc gia sẽ thịnh vượng hơn khi các quyết định được đưa ra tại nơi có hiểu biết sâu sắc nhất, phản ứng nhanh nhất và trách nhiệm rõ ràng nhất.

Trong tương lai, việc tập trung quyền lực tại trung ương không giúp Nigeria giải quyết các vấn đề then chốt. Cũng không phải là phân quyền một cách hình thức mà không có chiến lược cụ thể. Thay vào đó, cần xây dựng các thể chế đặt trách nhiệm đúng nơi có năng lực và sự chịu trách nhiệm thiết thực nhất.

Đó chính là lời hứa bền vững của liên bang. Đó cũng là con đường để tiến tới một chính phủ có trách nhiệm cao hơn và gần dân hơn. Vì thế, chương tiếp theo trong quá trình cải cách hiến pháp Nigeria nên bắt đầu với một nguyên tắc đơn giản nhưng mang tính chuyển đổi: đưa quyền lực gần hơn với người dân.

Dr Ojo, chuyên gia dược sĩ tư vấn, tác giả bài viết.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.