Nigeria tiến gần hơn đến cải cách với việc thông qua dự luật cảnh sát bang

Ngày 24/6/2026, Thượng viện Nigeria đã nhất trí thông qua Dự luật sửa đổi Hiến pháp Liên bang Nigeria nhằm cho phép các bang thiết lập lực lượng cảnh sát riêng sau nhiều năm tranh luận kéo dài. Số phiếu ủng hộ lên tới 84 trong tổng số 109 thượng nghị sĩ, thể hiện sự ủng hộ rộng rãi và cam kết thúc đẩy cải cách cấu trúc lực lượng cảnh sát của quốc gia. Việc này mở ra giai đoạn thực thi của dự án kéo dài về cảnh sát bang.

Tiếp nối sự kiện này, ngày 7/7/2026, Tổng thống Bola Ahmed Tinubu đã chính thức thành lập Nhóm công tác Tổng thống về Dự luật Cảnh sát Quốc gia nhằm xây dựng khung pháp lý cần thiết để triển khai cảnh sát bang trên toàn quốc. Tổng thống khẳng định việc triển khai lực lượng cảnh sát bang đã không thể trì hoãn hơn nữa, cho thấy quyết tâm cao độ của chính phủ đối với cải cách an ninh công cộng.

Bình luận về vấn đề này, các nhà ủng hộ cho rằng hệ thống cảnh sát tập trung dưới quyền lực trung ương tại Abuja không còn phù hợp để ứng phó với các thách thức an ninh ngày càng phức tạp và đa dạng trên khắp đất nước với hơn 200 triệu dân trải dài nhiều vùng văn hóa và địa hình khác nhau.

Thực tế lịch sử cho thấy Nigeria từng có hệ thống cảnh sát phân quyền ở giai đoạn độc lập năm 1960 với các lực lượng cảnh sát khu vực thuộc các vùng Bắc, Tây và Đông, cùng lực lượng cảnh sát bản địa ở cấp địa phương. Các lực lượng này có lợi thế hiểu sâu sắc đặc trưng cộng đồng địa phương và phản ứng nhanh với tình hình an ninh. Tuy nhiên, xung đột chính trị và sự gia tăng các cáo buộc về lạm quyền đã làm giảm sút lòng tin của người dân vào hệ thống phân quyền đó.

Sau cuộc can thiệp quân sự năm 1966, Nigeria chuyển hướng tập trung hóa quyền lực nhà nước, bãi bỏ cảnh sát vùng, và lực lượng Nigeria Police Force trở thành đơn vị cảnh sát duy nhất của quốc gia. Sự tập trung này kéo dài đến Hiến pháp năm 1999, ghi nhận chỉ một lực lượng cảnh sát quốc gia duy nhất. Mô hình tập trung được xây dựng nhằm giảm thiểu rủi ro lạm dụng quyền lực cảnh sát bởi các chính quyền vùng, nhưng không thể giải quyết hết các thách thức an ninh hiện nay như bắt cóc, băng đảng, khủng bố, bạo lực cộng đồng và tội phạm có tổ chức.

Cuộc tranh luận hiện nay không còn là sự tồn tại của cảnh sát bang, mà là cách thức tạo dựng một lực lượng cảnh sát bang chuyên nghiệp, độc lập và chịu trách nhiệm với cộng đồng. Các vấn đề đặt ra gồm: liệu việc tuyển dụng có thể tránh khỏi ảnh hưởng chính trị? Việc đảm bảo sự độc lập hoạt động có thể thực hiện qua các quy định hiến pháp nghiêm ngặt? Các cơ quan giám sát có đủ độc lập để điều tra các sai phạm không? Sĩ quan cảnh sát có thể cam kết trung thành với Hiến pháp thay vì lợi ích chính trị của chính quyền đang nắm quyền? Cũng cần đảm bảo các tiêu chuẩn quốc gia về đào tạo, kỷ luật, tài chính và trách nhiệm giải trình vẫn được duy trì đồng thời cho phép các bang thích ứng với thực tế an ninh địa phương.

Dự luật cũng quy định rõ trong Điều 25(5) rằng các lực lượng an ninh địa phương đang hoạt động như Amotekun ở Tây Nam, Ebube Agu ở Đông Nam hay lực lượng Hisbah tại các vùng Bắc Nigeria không được chuyển thành lực lượng cảnh sát bang hoặc thực thi quyền policing trừ khi được phép theo Hiến pháp và luật của Quốc hội. các lực lượng an ninh cộng đồng này cũng bị cấm mang vũ khí.

Dù vậy, vai trò và vị trí của các lực lượng an ninh cộng đồng trong hệ thống mới còn chưa rõ ràng và cần được làm sáng tỏ. Họ đại diện cho nhu cầu an ninh thực tế đã được người dân bày tỏ qua các cơ chế tự quản an ninh địa phương và có thể đóng vai trò quan trọng trong hệ thống an ninh tổng thể.

Mô hình cảnh sát bang nếu được xây dựng với nguyên tắc chuyên nghiệp, có trách nhiệm và không bị chi phối bởi lợi ích chính trị có thể trở thành cải cách thể chế quan trọng nhất trong lịch sử dân chủ Nigeria. Ngược lại, nếu quyền lực cảnh sát bị chính trị hóa, rủi ro tái hiện những sai lầm lịch sử lại rất cao.

Thời điểm thực hiện cải cách cũng đặt ra thách thức lớn khi diễn ra ngay trước cuộc bầu cử năm 2027 – thời điểm nhạy cảm chính trị, dễ dẫn đến nghi ngại về việc lợi dụng lực lượng cảnh sát vì mục đích chính trị. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để thể hiện cam kết của lực lượng cảnh sát mới về tính trung lập, sự tôn trọng pháp luật và kiểm soát quyền lực, qua đó giành được niềm tin của người dân. Giai đoạn hậu bầu cử sẽ là thời điểm đánh giá khả năng vận hành và tính khách quan của cảnh sát bang Nigeria.

Quá trình này nhấn mạnh rằng thành công của phương án cảnh sát bang không chỉ phụ thuộc vào các sửa đổi hiến pháp hay tuyên bố chính trị mà còn ở việc học hỏi lịch sử để xây dựng những thể chế đủ sức khắc phục các hạn chế trong quá khứ đồng thời tránh tạo ra các khủng hoảng tương lai.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.