Thách thức thực thi AI trong chuyển đổi doanh nghiệp

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản các tổ chức, ngành công nghiệp và nền kinh tế trên toàn cầu. Những tiến bộ về mô hình, khoa học kỹ thuật và làn sóng các công ty khởi nghiệp hứa hẹn tái định hình toàn bộ các ngành nghề được ca ngợi mạnh mẽ. Tuy nhiên, trong các phòng họp lãnh đạo, nhiều doanh nghiệp nhận ra một thực trạng không thoải mái: đơn vị nào nói nhiều nhất về sự đổi mới AI lại thường là những đơn vị kém nhất trong việc chuyển đổi sáng tạo đó thành kết quả đo lường được.

Thách thức lớn nhất của thời đại AI không còn chỉ là phát minh, mà là khả năng thực thi - tức khả năng chuyển đổi trí tuệ thành những thay đổi bền vững trong hoạt động doanh nghiệp. Các thời kỳ công nghệ lớn trong lịch sử đều từng đến điểm giới hạn không phải là công nghệ nữa mà là hệ thống xung quanh nó. Ví dụ, điện không thực sự biến đổi nền kinh tế nếu các nhà máy không được thiết kế lại để sử dụng nó, và internet không làm tăng năng suất cho đến khi các doanh nghiệp xây dựng lại quy trình xung quanh các luồng công việc số thay vì đơn thuần thêm website vào hoạt động analog.

Ngày nay, không thiếu các thử nghiệm AI ở nhiều tổ chức công và tư nhân với nhiều dự án thí điểm và bằng chứng khái niệm được triển khai nhanh chóng. Song đa phần các sáng kiến này bị đình trệ bởi chúng vẫn dựa trên các hệ thống kế thừa, quy trình cứng nhắc và cấu trúc quản trị xây dựng từ trước kỷ nguyên AI. Khi kiến trúc lõi của doanh nghiệp vẫn không đổi, AI chỉ như một lớp trang trí trên các quy trình vận hành vốn không thiết kế để tiếp nhận trí tuệ số liên tục.

Thực tế, trong nhiều tổ chức, AI vẫn chỉ hoạt động như một lớp bổ trợ chứ không phải là sự thiết kế lại toàn bộ hệ thống. Các nhóm triển khai các công cụ hỗ trợ tác vụ riêng lẻ nhằm tăng tốc công việc nhưng hệ thống lớn hơn xung quanh vẫn không thay đổi. Điều này chỉ mang lại hiệu quả gia tăng nhỏ lẻ thay vì sự chuyển đổi thực sự.

Hệ quả là lợi ích từ AI phân bố không đồng đều. Một số tổ chức bắt đầu ghi nhận sự tăng trưởng năng suất thật sự, khả năng ra quyết định nhanh hơn và các phương thức tạo giá trị mới. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp khác có nguy cơ bị tụt hậu do AI bị mắc kẹt trong các dự án thí điểm không mở rộng được, làm nới rộng khoảng cách về hiệu suất giữa người đi đầu và người tụt lại, hình thành một phân chia số mới trong mỗi ngành.

Phân hóa này ngày càng làm rõ giữa những tổ chức có khả năng tái tổ chức dựa trên trí tuệ và những đơn vị vẫn thử nghiệm cầm chừng trong khi đối thủ đi trước tạo ra sự tiến bộ vận hành thực chất.

Trong nhiều thập kỷ, công nghệ thường được quản lý như các dự án riêng biệt để triển khai, tối ưu rồi chuyển sang vấn đề khác. Các doanh nghiệp thường chỉ triển khai chatbot, tự động hóa quy trình hoặc thử nghiệm công cụ AI tạo sinh tại một bộ phận mà hệ thống và mô hình vận hành cốt lõi không thay đổi.

AI không đơn giản là công cụ độc lập mà giống như một hệ điều hành mới cho cách thức làm việc. Khi AI được nhúng sâu vào quy trình, tốc độ ra quyết định không còn chỉ ở vận tốc con người. Dòng thông tin thay đổi, các nhóm được tái tổ chức dựa trên dữ liệu thời gian thực. Quy trình từng đòi hỏi nhiều lớp phối hợp giờ đây có thể rút gọn, trở nên tự động và nhanh hơn. AI chạm đến mọi khía cạnh từ quyết định, quy trình làm việc, nhân sự, quản trị cho tới trách nhiệm giải trình.

Ai xem AI như hạ tầng sẽ thiết kế lại toàn bộ hệ thống, trong khi những ai vẫn coi đó là thử nghiệm sẽ mãi kẹt trong "địa ngục dự án thí điểm", băn khoăn vì sao lợi ích không tới trong khi đối thủ đã biến công nghệ thành doanh thu và cách vận hành mới.

Khoảng cách giữa các tổ chức được thiết kế quanh trí tuệ AI so với những đơn vị chậm thay đổi ngày càng lớn. Một khi doanh nghiệp đã tái cấu trúc dựa trên AI, mọi khả năng mới có thể được triển khai nhanh hơn với chi phí biên thấp hơn, khiến các tổ chức lạc hậu khó có thể bắt kịp.

Điều dễ hiểu nhưng bị đánh giá thấp chính là mối quan hệ giữa AI và con người trong thực thi. AI thường bị xem là công cụ thay thế con người, nhưng suy nghĩ này không chỉ đơn giản mà còn sai lầm chiến lược. Tương lai không phải là thay thế lực lượng lao động mà là tăng cường sức mạnh cho họ.

Trong mọi môi trường làm việc như nhà hàng, cửa hàng, nhà máy hay kho hàng, con người sẽ tập trung vào phán đoán, sự sáng tạo và cảm thông, trong khi hệ thống AI xử lý tốc độ, quy mô và công việc lặp đi lặp lại.

Thay đổi lớn hơn là AI làm biến đổi cấu trúc công việc. Các công việc sẽ được phân tách thành các tác vụ—một số được tự động hóa, một số được tăng tốc và một số được nâng lên thành vai trò chiến lược và sáng tạo hơn. Khi thực hiện đúng, điều này tạo cơ hội cho con người thăng tiến lên chuỗi giá trị, nhưng chỉ khi các doanh nghiệp thiết kế lại vai trò, tiêu chí hiệu suất và lộ trình nghề nghiệp phù hợp với thực tế mới.

Lịch sử cho thấy các biến đổi công nghệ lớn ban đầu ảnh hưởng đến tác vụ, quy trình và cấu trúc tổ chức trước khi tác động đầy đủ đến việc làm và năng suất. Các tổ chức phát triển sẽ là những đơn vị xem đây như trách nhiệm lãnh đạo và đầu tư sớm giúp nhân viên thích nghi.

Thực thi AI là thay đổi văn hóa tổ chức sâu sắc. Đòi hỏi lãnh đạo coi việc ứng dụng AI như một sự biến đổi công việc chứ không chỉ là bài toán cắt giảm chi phí. Đầu tư đào tạo, tái kỹ năng và thiết kế lại vai trò để con người và máy móc AI hợp tác hiệu quả là điều cần thiết.

Lãnh đạo chỉ xem AI là công cụ giảm biên chế sẽ phải đối mặt với phản ứng từ nhân viên, khách hàng và nhà quản lý, đồng thời bỏ lỡ cơ hội lớn nhất của thời đại này - đó là khai phóng tiềm năng con người bằng cách loại bỏ công việc nhàm chán và nâng cao đóng góp mang tính nhân văn độc đáo.

Không thành công trong thực thi AI không chỉ dẫn đến bỏ lỡ hiệu quả mà còn tạo ra sự phân hóa năng suất sâu sắc giữa các ngành. Nó làm gia tăng khoảng cách giữa tổ chức hiện đại hóa được và tổ chức không, củng cố lợi thế của những đơn vị có quyết tâm và các doanh nghiệp sinh ra trong kỷ nguyên dữ liệu.

Điều này cũng gây ra ma sát kinh tế - xã hội khi một bộ phận lao động nhanh chóng thích nghi còn bộ phận khác vẫn bối rối trong bối cảnh đổi thay. Quá trình chuyển đổi hiếm khi diễn ra đồng đều, gây ra những rạn nứt ngày càng nghiêm trọng với sự tập trung khả năng cạnh tranh ở một số ít doanh nghiệp, ngành và vùng lãnh thổ.

Tác giả nhấn mạnh rằng hiểm họa thực sự của kỷ nguyên AI không phải do AI tiến triển quá nhanh mà là do khả năng hấp thụ công nghệ của xã hội diễn ra quá chậm.

Khi lãnh đạo suy nghĩ về chương tiếp theo của tổ chức họ, câu hỏi không chỉ là có thể tiếp tục đổi mới hay không. Các ngân sách đổi mới, phòng thí nghiệm, bằng chứng khái niệm đã rất nhiều. Thực chất là khả năng thực thi ra sao, sẵn sàng thực hiện các công việc khó khăn hơn như hiện đại hóa, tích hợp và thiết kế dựa trên con người.

Trong kỷ nguyên AI, lãnh đạo được đánh giá không phải qua những tuyên bố táo bạo mà bằng kỷ luật vận hành, khả năng chuyển đổi trí tuệ thành kết quả và việc mạnh dạn thiết kế lại hệ thống nhằm đảm bảo tiến bộ không chỉ là nhất thời mà bền vững.

Những lãnh đạo thành công sẽ là những người coi AI không phải là tiêu đề lớn mà là nhiệm vụ tái cấu trúc cách tổ chức và con người hoạt động. Những ai chần chừ sẽ còn mãi nói về đổi mới trong khi quyết định cạnh tranh quan trọng đã bị đối thủ thay họ đưa ra.

Đổi mới là khởi đầu câu chuyện, nhưng thực thi quyết định kết thúc câu chuyện.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.