Hungary đẩy nhanh quá trình tháo dỡ hệ thống chính trị do Orban xây dựng

Chính trường Hungary đang trải qua một giai đoạn biến động khi các cơ quan công tố tiến hành kiểm tra dữ liệu của đảng Fidesz – lực lượng chính trị trung tâm của Viktor Orban trong suốt 16 năm. Hoạt động này được cho là xoay quanh các khoản trợ cấp văn hóa quốc gia, với nghi vấn chính phủ Orban đã cấp hơn 1.000 khoản trợ cấp bất hợp pháp trị giá hơn 43 triệu euro từ tháng 12/2024. Tác động của việc thu giữ máy chủ dữ liệu Fidesz vượt ra ngoài phạm vi ban đầu, khiến Orban đưa ra “Tuyên bố kháng cự”, cảnh báo về một “chế độ độc tài mới” tại Hungary và kêu gọi mọi công dân đứng lên chống lại sự phi pháp, đồng thời hứa dùng mọi biện pháp hòa bình bên trong và ngoài Quốc hội để phản kháng.

Được sự ủng hộ của đa số hai phần ba trong Quốc hội, Thủ tướng Péter Magyar đang triển khai việc sửa đổi toàn diện các thể chế, kinh tế và tài sản mà Orban từng kiểm soát. Chính sách này nhằm chấm dứt những hành vi được cho là tận dụng tài sản công cho các mục đích riêng, đồng thời cải thiện quan hệ với Liên minh châu Âu thông qua việc chuẩn hóa quản trị nhà nước. Trong số các bước đi quan trọng là sửa đổi Hiến pháp để kết thúc sớm nhiệm kỳ của Tổng thống Tamás Sulyok và đổi mới Tòa án Hiến pháp cũng như nhiều tổ chức khác.

Trong giai đoạn 2019-2021, chính phủ Orban đã chuyển giao nhiều trường đại học, bất động sản, và cổ phần doanh nghiệp công cho các quỹ từ thiện tư nhân do các nhân vật thân cận Fidesz kiểm soát. Mục đích chính thức là đảm bảo sự ổn định của các cơ sở giáo dục và văn hóa, nhưng phe đối lập cho rằng các tài sản này bị tách rời khỏi tầm kiểm soát của các chính phủ tương lai. Điển hình trong số này là Quỹ Mathias Corvinus Collegium (MCC) – trung tâm đào tạo tinh hoa bảo thủ – nhận 10% cổ phần của tập đoàn dầu khí MOL trị giá hơn 1 tỷ euro cùng nhiều tài sản công khác.

Mô hình này còn mở rộng đến nhiều trường đại học công, khi các quỹ quản lý được dẫn dắt bởi những người thân cận Fidesz, kiểm soát ngân sách và tài sản trường học. Liên minh châu Âu đã chỉ trích mô hình này vì xung đột lợi ích và khiến 21 đại học Hungary bị loại khỏi các chương trình hợp tác Erasmus+ và Horizon Europe.

Một cuộc điều tra khác cũng liên quan các quỹ từ thiện có liên hệ với Ngân hàng Trung ương Hungary, với hơn 1,27 tỷ euro tài sản công được quản lý bởi một mạng lưới các công ty tư nhân. Cảnh sát và công tố đã phong tỏa nhiều tổ chức và tịch thu tài sản, trong khi cựu thống đốc ngân hàng György Matolcsy bác bỏ mọi cáo buộc sai phạm. Cuộc điều tra nhằm làm rõ liệu có sự chuyển hướng nguồn lực công sang các cấu trúc ngoài tầm kiểm soát hay không.

Lần đầu tiên, chính phủ Hungary đã cùng lúc triển khai các cuộc điều tra nhằm kiểm soát các trụ cột quan trọng trong hệ thống quyền lực của Orban, từ các tổ chức đến tài sản công và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của đảng Fidesz. Các cải cách được cho là nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của Orban dù ông ta có thể trở lại đối lập. Mục tiêu của chính quyền hiện tại không phải là loại bỏ chủ nghĩa dân tộc bảo thủ mà là tách bạch mô hình này khỏi mạng lưới quyền lực đã được thiết lập.

Động thái của Hungary đã được các thể chế châu Âu chào đón như một hướng đi khả quan, với việc Liên minh châu Âu mở đường cho giải ngân khoảng 16 tỷ euro bị đóng băng, mặc dù vẫn yêu cầu chính phủ chứng minh thực hiện các cải cách pháp lý. Ngoài ra, thành công bước đầu trong việc giải quyết tranh chấp với Kiev về quyền của cộng đồng người Hungary tại Transcarpathia cũng được xem là tín hiệu tích cực cho các quan hệ khu vực.

Các cuộc khảo sát dư luận cho thấy từ 55 tới 67% người dân Hungary tin rằng đất nước đang đi đúng hướng, với mức độ hài lòng về chính phủ ở mức 62%. Thủ tướng Magyar duy trì lợi thế lớn so với Fidesz trong các cuộc bầu cử sắp tới.

Đặc biệt, Thủ tướng Magyar từng là một phần của hệ thống mà ông nay đang thay đổi, giúp ông nhận diện và can thiệp chính xác vào các điểm yếu trong mạng lưới quyền lực Fidesz. Nhà phân tích chính trị Zsolt Enyedi đánh giá điểm mạnh của Magyar nằm ở chỗ ông không chống lại chủ nghĩa dân tộc mà Orban xây dựng, mà hướng đến phân tách nó khỏi cấu trúc quyền lực đã gây ra nhiều tranh cãi trong nhiều năm qua. Thành công của chính phủ Magyar sẽ thể hiện qua việc phá vỡ hệ thống của Orban mà không mất đi sự ủng hộ xã hội từng duy trì ông này trong suốt thời gian dài.