Hệ thống bầu cử tỷ lệ có thể thay đổi diện mạo nghị viện Anh ra sao?

Nghiên cứu do More in Common phối hợp thực hiện dành riêng cho The Guardian đã so sánh kết quả mô phỏng nghị viện Anh giữa hệ thống bầu cử trực tiếp (first past the post - FPTP) với ba hình thức bầu cử tỷ lệ phổ biến: danh sách khu vực (regional party list), phiếu chuyển giao đơn (single transferable vote - STV) và hệ thống thành viên bổ sung (additional member system - AMS). Mô hình dựa trên số liệu khảo sát mới nhất cho thấy, hệ thống tỷ lệ có thể dẫn đến một nghị viện đa đảng cân bằng hơn, trái ngược với kết quả thiên lệch dưới FPTP.

Cụ thể, theo mô hình FPTP và kết quả thăm dò hiện tại, đảng Reform có thể giành tới 46% số ghế với chỉ 28% tổng phiếu, gần chạm đến đa số nếu được sự hỗ trợ từ đảng Bảo thủ. Tuy nhiên, các hệ thống tỷ lệ điều chỉnh sự phân bổ này xuống sát tỉ lệ phiếu thực tế hơn: danh sách khu vực 28%, AMS 33%, và STV 27%. Như vậy, không có đảng nào đạt đa số rõ ràng dưới bất kỳ hệ thống nào.

Ở khu vực Đông Bắc nước Anh, nếu FPTP cho Reform chiếm tới 85% số ghế, các hệ thống tỷ lệ lại giảm con số này mạnh mẽ xuống 51% (AMS), 33% (danh sách khu vực) và 30% (STV). Nhóm thụ hưởng chính bao gồm đảng Lao động, Đảng Xanh và đảng Bảo thủ, với Đảng Xanh từ không có ghế theo FPTP nay có thể giành ít nhất 4 ghế theo các hệ thống mới.

Tương tự tại London, đảng Lao động chiếm ưu thế tới 64% ghế theo FPTP, nhưng giảm xuống dưới 40% theo tỷ lệ của ba hệ thống còn lại, giúp cải thiện đại diện cho Reform và Đảng Xanh.

Bầu cử tỷ lệ giúp phản ánh trung thực hơn ý nguyện cử tri bằng cách phân phối ghế tương xứng với tỉ lệ phiếu bầu, đồng thời giảm thiểu ảnh hưởng của việc bỏ phiếu chiến thuật. Tuy nhiên, điều này cũng có thể làm gia tăng khả năng hình thành các chính phủ liên minh và gây khó khăn cho việc đảng nào đó chiếm đa số tuyệt đối.

Hiện nay tại Anh, chính trị đa đảng đang ngày càng phân mảnh với Reform dẫn đầu trung bình 26% phiếu, tiếp theo là Bảo thủ và Lao động cùng khoảng 20%, trong khi Đảng Xanh và Tự do Dân chủ lần lượt khoảng 14% và 12%. Điều này khiến hệ thống FPTP dễ tạo ra những kết quả không cân xứng với tỷ lệ phiếu bầu, ví dụ như chì có 34% phiếu, đảng Lao động vẫn giành 411/650 ghế trong cuộc tổng tuyển cử gần đây nhất.

Thủ tướng sắp nhậm chức Andy Burnham đã bày tỏ ủng hộ bầu cử tỷ lệ, cho rằng nó có thể thay đổi văn hóa chính trị và phá vỡ vòng luẩn quẩn hiện tại. Một số đảng có xu hướng cải cách như Liberal Democrats, Greens, SNP và Plaid Cymru cũng đồng tình với hướng đi này. Ngược lại, đảng Reform của Nigel Farage dù từng chỉ trích hệ thống hiện tại là lỗi thời nhưng lại không đề cập nhiều đến cải cách sau khi dẫn đầu các cuộc thăm dò.

Tuy nhiên, việc chuyển đổi sang bầu cử tỷ lệ có thể gặp nhiều trở ngại khi nó đòi hỏi một cuộc trưng cầu dân ý rộng rãi, giống như thất bại của đề xuất hệ thống phiếu thay thế (alternative vote - AV) năm 2011. Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng công chúng có thể không dễ dàng chấp nhận thay đổi với một hệ thống mà họ quen thuộc như FPTP.

Mô hình đánh giá dựa trên dữ liệu thăm dò và phân bổ ghế do More in Common cung cấp, kết hợp với giả định về ranh giới đơn vị bầu cử hiện hành. Ba hệ thống tỷ lệ được khảo sát gồm danh sách khu vực (theo 11 vùng: 9 vùng chính tại Anh cộng thêm Scotland và Wales), AMS (kết hợp 11 vùng và 631 đơn vị FPTP hiện tại) và STV (52 đơn vị cấp phụ với kích thước khác nhau theo dân số). Northern Ireland và ghế của Chủ tịch Hạ viện tại Chorley không được tính vào mô hình, dẫn đến tổng số ghế giả định là 631 cho FPTP, STV và danh sách khu vực; 1.052 ghế cho AMS.

Theo đó, việc áp dụng các hệ thống tỷ lệ sẽ làm thay đổi đáng kể bức tranh chính trị Anh Quốc, ảnh hưởng đến việc các đảng phân bổ ghế và khả năng hình thành liên minh trong tương lai.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.