Argentina và hình ảnh con dê tế thần trong tâm thức quốc tế sau World Cup

Cuộc tranh luận về các quyết định mang tính chiến thuật và chiến lược của đội tuyển bóng đá Argentina tại kỳ World Cup đang và sẽ tiếp tục diễn ra giữa những người tập trung vào phân tích chính xác từng lựa chọn và sai sót của ban huấn luyện và đội hình, với những người đặt nặng cảm xúc, tình yêu và sự gắn bó với đội bóng. Một số ít có thể hòa giải giữa hai quan điểm này, tạo ra những phân tích tích hợp hơn về màn trình diễn và kỷ niệm của giải đấu.

Bên cạnh tinh thần đoàn kết sâu sắc cũng như giấc mơ chung mà World Cup mang lại cho nhiều xã hội, một hiện tượng khác cũng hình thành khiến đội tuyển, người hâm mộ và cả đất nước Argentina trở thành mục tiêu đổ lỗi chung trong mắt cộng đồng quốc tế. Nhiều cá nhân bình thường, phóng viên, chính trị gia và quan chức từ nhiều quốc gia, nhất là các quốc gia Mỹ Latinh, đều thể hiện sự mong muốn Argentina thất bại và không ngần ngại phát tán những hình ảnh có tính xúc phạm nhằm vào người Argentina với thái độ gay gắt chưa từng thấy.

Hình ảnh ‘‘con dê tế thần’’ bắt nguồn từ Cựu Ước, khi trong ngày lễ Chuộc Tội, hai con dê đực được sử dụng cho mục đích tượng trưng: một con được hiến tế cho Chúa Yavê nhằm xóa tội lỗi cho cộng đồng, con còn lại bị đuổi vào sa mạc và mang theo tội lỗi của dân chúng, biểu tượng cho sự loại bỏ những điều không mong muốn.

Nhà phân tâm học Carl Jung đã mở rộng khái niệm này vào phạm vi vô thức tập thể, gọi đó là bóng tối (shadow) nơi ẩn chứa những yếu tố bị con người và xã hội từ chối hoặc phủ nhận. Ông chỉ ra bóng tối tồn tại ở mọi cấp độ: cá nhân, gia đình, tổ chức, quốc gia. Những điều bị chối bỏ này thường biểu hiện qua cơ chế chiếu (projection) – khi người ta phủ nhận khía cạnh nào đó của bản thân và đẩy nó lên người khác để dễ dàng không chấp nhận hoặc thậm chí ghét bỏ.

Như hình ảnh trên màn chiếu không thực sự là của bộ phim mà là từ máy chiếu chiếu lên, những thái độ chối bỏ, căm ghét hay nghi ngờ thường phản ánh con người phát ra chúng hơn là đối tượng nhận chúng. Mặc dù Argentina cũng có những khía cạnh ‘‘bóng tối’’ riêng về mặt cá nhân và tập thể, nhưng điều đáng chú ý là tranh cãi và nhạo báng đội tuyển cũng chính là hình thức phản ánh những bất an, hiềm khích và yếu điểm từ bên trong không được thừa nhận của các quốc gia khác.

Trong nhiều trường hợp, những cảm xúc tiêu cực này không chỉ xuất phát từ sự ghen tị, kỳ vọng hay kỳ thị, mà còn là sự phóng chiếu những điều mà các quốc gia khác đó ao ước mà không có được hoặc cảm thấy thua kém, làm tăng tính phức tạp của việc đổ lỗi cho Argentina.

Dù các vấn đề ‘‘bóng tối’’ tồn tại ở mọi phe, thì tại World Cup, bóng đá Argentina vẫn thể hiện nhiều khía cạnh tích cực cả trong và ngoài sân cỏ. Trong bối cảnh xã hội và chính trị đầy khó khăn mà quốc gia này cũng như nhiều nơi khác đang trải qua, những điểm sáng hiếm hoi này đã trở thành tài sản quý giá góp phần làm nên một hồi kết bất ngờ mang sắc thái hy vọng và gắn kết xã hội hơn, dù phải trải qua nhiều thử thách.