Gustavo Veronesi: Dẫn dắt mạng lưới giám sát độc lập sức khỏe dòng sông Tietê tại Brazil

Sông Tietê, dòng sông chảy qua vùng đô thị đông dân nhất Brazil và chia cắt bang São Paulo, đối mặt với tình trạng ô nhiễm dai dẳng qua nhiều thế hệ. Mặc dù các dự án làm sạch chưa thực sự thành công, áp lực từ xã hội dân sự về việc cải thiện chất lượng nước ngày càng gia tăng. Trong đó, hoạt động giám sát độc lập và liên tục về tình trạng nước sông do geographer Gustavo Veronesi điều phối đã giúp cung cấp một chẩn đoán rõ nét hơn về hiện trạng sông Tietê.

Với hơn 20 năm hoạt động, chương trình Observando os Rios thuộc tổ chức SOS Mata Atlântica đã thực hiện giám sát chất lượng nước tại các điểm trọng yếu trong lưu vực sông Tietê. Năm 2025, Veronesi dẫn dắt một cuộc thám hiểm khoa học nhằm thu thập các phân tích mới chưa từng có từ nguồn sông tại thành phố Salesópolis đến nơi hợp lưu với sông Paraná biên giới phía bắc bang São Paulo.

Kết quả cho thấy ô nhiễm không chỉ do sự phát triển quá mức của vi sinh vật liên quan nước thải tại khu vực đô thị lớn mà còn có mặt của nhiều chất gây ô nhiễm khác. Không một điểm nào trên toàn bộ dòng sông hoàn toàn sạch sẽ khỏi các chất ô nhiễm. Ở thủ đô São Paulo, nước sông còn phát hiện dấu vết cocaine hữu cơ; trong khi đó ở vùng thượng nguồn, thuốc trừ sâu xâm nhập qua đường không khí và các phụ lưu, khiến sông không thể tự phục hồi trong đoạn chảy qua khu vực nội ô.

Dự án giám sát dưới sự dẫn dắt của Veronesi ở khu vực Alto Tietê đã là nguồn dữ liệu quan trọng hơn 10 năm qua, trở thành chỉ số đáng tin cậy để đánh giá xu hướng cải thiện hoặc suy giảm của chất lượng nước sông. Veronesi, 48 tuổi, tập trung vào phát triển các chỉ số đánh giá rõ ràng, dễ hiểu nhằm giúp người dân quan tâm dễ dàng theo dõi và giám sát tình trạng dòng sông, từ đó tạo sức ép yêu cầu chính quyền hành động tích cực hơn.

Điểm khác biệt lớn của chương trình Observando os Rios là tập trung vào việc thu hút người dân thành phố São Paulo tham gia trực tiếp. Trước khi thuật ngữ "khoa học công dân" trở nên phổ biến, Veronesi đã khởi xướng xây dựng một mạng lưới gồm hơn 2.200 tình nguyện viên tại São Paulo và các bang thuộc vùng Mata Atlântica, cùng tham gia lấy mẫu và phân tích nước sông theo một phương pháp thống nhất.

Veronesi chia sẻ rằng chính trải nghiệm cá nhân và nhận thức về tầm quan trọng sự tham gia cộng đồng đã giúp ông phát triển mô hình này. Trước đây, dù sống gần sông Tietê, ông chưa từng có mối liên hệ thân thiết với dòng sông phản ánh qua cách người dân địa phương thường xem sông như nơi ô nhiễm mà họ chỉ chạy qua, chỉ chú ý khi sông bị ngập lụt gây rắc rối.

Quá trình huy động sinh viên và người dân trong việc dựng báo cáo khoa học hàng tháng của dự án đã giúp nâng cao nhận thức rằng sông Tietê vẫn có thể hồi sinh và trở nên sống động hơn trong cuộc sống đô thị. Những người tham gia hiểu rằng họ không đơn độc trong việc khảo sát một điểm nước nhỏ lẻ mà là một phần của một mạng lưới rộng lớn hơn. Họ nhận thức rõ, dữ liệu thu thập là nền tảng quan trọng cho các báo cáo khoa học và cần thiết để thúc giục chính quyền cải thiện chất lượng môi trường sông.

"Nếu không có người dân trong cộng đồng tích cực đòi hỏi và giám sát, sự cải thiện sẽ rất khó xảy ra," Veronesi nhấn mạnh.

Qua năm tháng, sáng kiến của Gustavo Veronesi và SOS Mata Atlântica đã góp phần không nhỏ trong việc nâng cao nhận thức xã hội về sức khỏe dòng sông Tietê, đồng thời thúc đẩy hành động cải tạo nhằm bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái độc đáo của dòng sông quan trọng bậc nhất ở Brazil.