Cách Trung Quốc và Indonesia xây dựng đối tác vững chắc trong tương lai

Vào tháng 4 năm 1955, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, 304 đại biểu đại diện cho 29 quốc gia châu Á và châu Phi tụ họp tại Bandung, Indonesia, để thảo luận về các nguyên tắc xây dựng trật tự thế giới mới phức tạp hơn. Trong số đó có Ấn Độ, Trung Quốc và nước chủ nhà Indonesia. Trong khi Ấn Độ trở thành người tiên phong của phong trào không liên kết tại Hội nghị Belgrade năm 1961, thì Trung Quốc dưới thời Mao Trạch Đông và Indonesia dưới thời Sukarno tỏ ra nghi ngờ với trật tự thuộc địa và phương Tây. Khi Suharto, người ủng hộ Mỹ, lên nắm quyền ở Indonesia năm 1966, quan hệ Trung Quốc - Indonesia trở nên lạnh nhạt cho đến khi bình thường hóa vào tháng 8 năm 1990.

Trải qua bảy thập kỷ kể từ Bandung, Trung Quốc hiện là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, trong khi Indonesia là nền kinh tế lớn nhất trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), khối hiện là đối tác thương mại hàng đầu của Trung Quốc. Trung Quốc cũng là đối tác thương mại lớn nhất của Indonesia và trong năm năm liên tiếp đã nằm trong nhóm ba nhà đầu tư hàng đầu tại đây.

Mối liên kết kinh tế mạnh mẽ này cũng kéo theo những vấn đề cần lưu tâm. Năm ngoái, Indonesia ghi nhận thâm hụt thương mại 20,5 tỷ USD với Trung Quốc. Một số ý kiến lo ngại sự gia tăng hàng nhập khẩu Trung Quốc chất lượng cao, giá cả hợp lý có thể đẩy lùi các nhà sản xuất trong nước, đặc biệt ở ngành dệt may và sản xuất công nghiệp.

Để bảo vệ lợi ích nội địa, chính quyền Prabowo đã áp dụng các mức thuế chống phá giá lên đến 20% đối với thép nhập khẩu từ Trung Quốc. Tuy nhiên, Phòng Thương mại Trung Quốc kêu gọi xem xét lại việc tăng thuế và áp dụng luật kiểm soát rừng nghiêm ngặt hơn.

Mối quan hệ giữa Chủ tịch Indonesia Prabowo Subianto và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được đánh giá là ấm áp, với việc Prabowo tham dự lễ diễu hành quân sự tại Bắc Kinh năm ngoái. Tuy nhiên, áp lực ngày càng tăng từ Mỹ, lo ngại sự phụ thuộc quá lớn vào hàng hóa Trung Quốc cùng với sự dè dặt mang tính lịch sử của cộng đồng doanh nghiệp gốc Hoa tại Indonesia tạo thành các thử thách đáng kể đối với quan hệ song phương.

Để xây dựng mối quan hệ bền vững, cần dựa trên ba yếu tố then chốt: sự thấu cảm, lịch sử và chiến lược. Trước hết, cả hai bên cần có cái nhìn cặn kẽ, thực tế hơn về những băn khoăn của nhau. Bắc Kinh nên thừa nhận các vấn đề liên quan tới vi phạm môi trường của doanh nghiệp Trung Quốc, đồng thời dùng cơ chế chính sách để xử lý các trường hợp làm tổn hại đến danh tiếng quốc gia.

Phía Jakarta nên hình thành cơ chế phối hợp cấp cao để giải quyết các tranh chấp thương mại, đầu tư và thương mại với Trung Quốc, nhằm giảm thiểu sự mơ hồ trong các quyết định chính phủ và thay đổi chính sách. Một kênh liên lạc tin cậy giữa hai chính phủ có thể giúp xác định các giải pháp từ cân bằng lại các điều khoản thương mại đến thúc đẩy chuyển giao kiến thức và kỹ năng hỗ trợ chuyển dịch năng lượng.

Một mô hình như “Nhà Trung Quốc” do Bộ Đầu tư và Công nghiệp Chế biến Indonesia điều phối, gồm các đại diện từ các bộ ngành liên quan, các thành phần tư nhân như Phòng Thương mại và Công nghiệp Indonesia (Kadin) cùng các chuyên gia và học giả am hiểu Trung Quốc có thể là điểm khởi đầu hữu ích.

Song song đó, việc mở rộng trao đổi giáo dục đại học và tăng cường giao lưu nhân dân sẽ góp phần chống lại hiểu lầm trong dư luận. Ý tưởng này được thể hiện qua sáng kiến Đồng thuận Thế hệ Tiếp theo Trung Quốc - Indonesia, tạo điều kiện cho các cuộc thảo luận thẳng thắn của giới trẻ chuyên nghiệp hai nước. Mô hình này có thể được nhân rộng trong huấn luyện và trao đổi viên chức công vụ giữa hai quốc gia, tận dụng vị thế đặc biệt của Hồng Kông như một vùng đệm xây dựng.

Lịch sử cần được xem là bài học và kim chỉ nam, không phải điều định hình toàn bộ quan hệ. Trong những trao đổi với doanh nhân Trung Quốc hoạt động tại Đông Nam Á, hình ảnh về khủng hoảng bạo loạn tháng 5 năm 1998 ở Indonesia thường được nhắc đến, gắn với các mâu thuẫn dân tộc và tôn giáo bị kích động nhằm tạo ra xung đột.

Những sự kiện đau thương này nhấn mạnh nhu cầu hòa giải và suy nghĩ lại về tương lai chung, song chúng không phải toàn bộ câu chuyện lịch sử dày dặn và đa dạng. Vào thế kỷ 12, vua Bali Jayapangus đã lấy con gái một thương nhân Trung Quốc Kang Cing Wie. Đế chế Majapahit từng là mắt xích quan trọng trong thương mại giữa Trung Quốc, Ấn Độ và thế giới Ả Rập. Thảm sát người Trung Quốc tại Batavia thời thực dân Hà Lan thế kỷ 18 đã hình thành bản sắc Peranakan độc đáo tại Glodok, khu phố người Hoa lâu đời nhất Đông Nam Á.

Trong thời kỳ đầu Chiến tranh Lạnh, Trung Quốc và Indonesia đều là những quốc gia mạnh mẽ ủng hộ phong trào phi thực dân hóa và quyền lợi của các nước nhỏ lẻ không chịu khuất phục sức mạnh phương Tây. Ngay sau động đất và sóng thần năm 2004 tại Indonesia, chính phủ và doanh nghiệp Trung Quốc đã thực hiện nhiều đóng góp quan trọng cho công tác cứu trợ thiên tai.

Về chiến lược, cả lãnh đạo Trung Quốc và Indonesia đều có thể hưởng lợi từ việc phát triển một học thuyết chiến lược rõ ràng. Jakarta có thể trở thành đối tác quan trọng trong tầm nhìn quản trị toàn cầu của Bắc Kinh, từ cung cấp hàng hóa công cộng toàn cầu như vắc-xin và trang thiết bị y tế đến điều tiết trí tuệ nhân tạo.

Định hướng đa phương chiến lược của Indonesia qua việc kết nối ASEAN, Trung Quốc, Mỹ, Liên minh châu Âu và các đối tác khác đóng vai trò then chốt trong duy trì hòa bình khu vực Biển Đông và ASEAN. Các chương trình toàn cầu như chống biến đổi khí hậu và ngăn ngừa đại dịch tiếp theo cũng là lĩnh vực hợp tác có lợi chung.

Bắc Kinh nên coi Indonesia không chỉ là nơi đầu tư và nguồn tài nguyên để gia công mà cần cam kết phát triển chuyên môn trong nước, chia sẻ công nghệ và kiến thức với đối tác địa phương nhằm tăng cường sức mạnh mềm. Với sự thấu cảm được xây dựng trên nền tảng lịch sử, quan hệ Trung Quốc - Indonesia sẽ đóng góp tích cực cho tổng cộng 1,7 tỷ dân của hai quốc gia.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.