Đề xuất xây dựng Đăng ký Trung ương vị trí công chức để tăng minh bạch quản lý nhà nước

Vào đầu mùa hè năm nay, một sự kiện gây chú ý liên quan đến chính trị trong lĩnh vực y tế đã làm dấy lên nhiều tranh cãi tại Ba Lan. Tại một trong những bệnh viện hiện đại bậc nhất nước, bác sĩ phụ trách khu cấp cứu mới chỉ hành nghề y được khoảng hai năm. Đáng nói, vị bác sĩ này còn đồng thời là đại biểu quận Ursus thuộc đảng cầm quyền, cũng là đảng đang chi phối chính quyền trung ương và thủ đô Warsaw. Việc bổ nhiệm này diễn ra dưới sự đồng ý của ban lãnh đạo bệnh viện, trong đó người đứng đầu có mối liên hệ chặt chẽ với đảng cầm quyền, và có sự giám sát của hội đồng quản trị gồm nhiều thành viên cũng thuộc nhóm chính trị này.

Sự việc đã vượt ra khỏi phạm vi một cơ sở y tế và cả biên giới thành phố, thu hút sự quan tâm rộng rãi của dư luận. Câu chuyện trở thành biểu tượng cho vấn đề lâu nay đang ảnh hưởng sâu rộng đến hệ thống công quyền tại Ba Lan.

Hiện tượng "chạy chọt", bổ nhiệm dựa trên mối quan hệ thân hữu, còn gọi là chủ nghĩa cục bộ, đã ăn sâu bén rễ trong các cơ quan nhà nước. Thay vì lựa chọn cán bộ dựa trên trình độ chuyên môn và kinh nghiệm, các vị trí quản lý thường được phân chia dựa trên sự trung thành với đảng hoặc các mối quan hệ chính trị. Sự kiện tại bệnh viện Warsaw chỉ là một trong chuỗi ví dụ về thực trạng này, không phải là trường hợp cá biệt hay giới hạn trong một phe chính trị nào.

Người dân dường như đã quen với tình trạng này, trong khi hậu quả trực tiếp và rõ ràng mà nó gây ra, đặc biệt trong các ngành cần chuyên môn cao như y tế, càng ngày càng nghiêm trọng. Vấn đề không chỉ là tuyển người quen mà còn liên quan đến rủi ro tiềm tàng do thiếu năng lực trong các vị trí mang tính sống còn.

Dù Hiến pháp Ba Lan khẳng định rằng nước cộng hòa là tài sản chung của mọi công dân và quyền được tham gia công vụ phải được bảo đảm bình đẳng, thực tế chỉ ra rằng việc phân bổ chức vụ sau bầu cử thường kéo theo việc thay thế hàng loạt cán bộ chủ chốt theo màu sắc chính trị, bất kể năng lực hay thành tích làm việc của họ. Chính sách nhân sự của những chính quyền tiền nhiệm lẫn hiện tại đều từng gây ra các cuộc phản ứng mạnh mẽ do áp dụng tiêu chí phi chuyên môn, làm đảo lộn hoạt động quản lý các cơ quan công quyền, công ty nhà nước và các cơ quan văn hóa, giáo dục.

Hiện tượng này còn được gọi là "chổi chính trị", theo đó hàng nghìn người bị mất việc do không thuộc nhóm quyền lực hiện tại, dẫn đến sự bất ổn và kém hiệu quả trong quản lý nhà nước.

Để hạn chế tình trạng bổ nhiệm theo phe nhóm, nhà chuyên gia Wojciech Kaczor đề xuất thành lập một Đăng ký Trung ương vị trí công chức, nhằm công khai, minh bạch các thông tin về nhân sự công quyền. Mô hình này có thể học hỏi từ Trung tâm Đăng ký Hợp đồng trong lĩnh vực tài chính công được triển khai từ tháng 7 năm nay, vốn cung cấp dữ liệu về các hợp đồng của tổ chức công nhằm nâng cao sự giám sát xã hội và tin tưởng của người dân vào quản lý ngân sách.

Đăng ký này sẽ bao gồm những thông tin quan trọng nhằm chứng minh năng lực của người giữ các vị trí quản lý như họ tên, ngày nhận nhiệm vụ, cơ quan bổ nhiệm và giám sát, mức lương, quan hệ đảng phái trước và hiện tại, kinh nghiệm công tác và trình độ học vấn, kỹ năng đã đào tạo.

Đăng ký sẽ bao phủ các chức vụ quản lý chủ chốt tại các cơ quan nhà nước trung ương, địa phương; các công ty nhà nước, cơ quan văn hóa, trường học; và các vị trí điều hành bệnh viện công. Mục tiêu là tạo ra sự giám sát hiệu quả đối với các quyết định chính trị và tài chính liên quan đến nhiều triệu quỹ công.

Để đảm bảo thông tin chính xác và kịp thời, các đơn vị công phải chịu trách nhiệm cập nhật đăng ký theo quy định, đồng thời phải chịu các hình phạt nghiêm khắc khi chậm trễ hoặc cung cấp dữ liệu không đúng sự thật.

Về mặt quản lý, có rất nhiều thách thức trong việc lựa chọn cơ quan chịu trách nhiệm duy trì đăng ký. Một số đề xuất cho rằng nên giao cho Văn phòng Bảo vệ Quyền công dân hoặc Cơ quan Kiểm toán Nhà nước, những tổ chức có tính độc lập và vai trò hiệu quả trong giám sát hoạt động của nhà nước.

Chủ đề xây dựng Đăng ký Trung ương chắc chắn sẽ gặp phải sự phản đối từ những người hiện đang giữ chức vụ công, khi họ không muốn bị giám sát chặt chẽ và công khai thông tin cá nhân lẫn năng lực chuyên môn. Tuy nhiên, họ làm việc bằng ngân sách công, chịu trách nhiệm thực thi chính sách công, do đó nhu cầu minh bạch này là không thể chối bỏ.

Kinh nghiệm cho thấy các bê bối liên quan đến bổ nhiệm theo phe đảng chỉ tạo ra những phản ứng tức thời mang tính cảm xúc, nhưng nhanh chóng chìm vào quên lãng. Thực tế, vận hành các cơ quan công quyền vẫn tiếp tục diễn ra theo những mạng lưới ảnh hưởng do các nhóm chính trị tạo ra. Việc xây dựng một hệ thống đăng ký minh bạch có thể là bước đi quan trọng hướng tới gia tăng sự tin tưởng và phòng tránh sự lạm quyền trong quản lý công ở Ba Lan.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.