40 ngày sau thỏa thuận Mỹ - Iran: Những điều còn lại sau căng thẳng quân sự

Ngày 15/6, Mỹ và Cộng hòa Hồi giáo Iran thông qua một bản ghi nhớ thỏa thuận nhằm chấm dứt các hoạt động quân sự và đặt nền tảng cho các cuộc đàm phán hòa bình mở rộng, trong đó bao gồm việc mở cửa lại eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy quan trọng cho vận chuyển dầu khí toàn cầu. Tuy nhiên, 40 ngày sau, nhiều điều khoản trong thỏa thuận đang bị đình trệ hoặc đổ vỡ dưới áp lực leo thang quân sự.

Theo thỏa thuận, Mỹ và Iran cùng các đồng minh của mình cam kết chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả tại Lebanon, đồng thời không tiến hành các hành động gây hấn hoặc đe dọa dùng vũ lực. Họ cũng khẳng định bảo đảm toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon.

Trong thực tế, Mỹ đã tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran để đáp trả các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại tại eo biển Hormuz. Iran lại đáp trả bằng các đòn tấn công vào căn cứ quân sự và cơ sở dân sự tại các quốc gia Ả Rập có lực lượng Mỹ đóng quân. Bên cạnh đó, tuy một lệnh ngừng bắn giữa Israel và lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn đã được ký kết ngay sau khi thỏa thuận được công bố, Israel lại không tuân thủ đầy đủ lệnh này. Tại Lebanon, chính quyền nước này thậm chí đang theo đuổi các cuộc đàm phán thẳng trực tiếp với Israel dưới sự bảo trợ của Mỹ, tạo nên một diễn biến khá khác biệt với tinh thần thỏa thuận Mỹ - Iran.

Theo cam kết, Iran sẽ đảm bảo việc lưu thông an toàn của các tàu thương mại qua eo biển Hormuz mà không thu phí trong vòng 60 ngày, đồng thời hợp tác với Oman và các quốc gia ven biển khác để xây dựng cơ chế quản lý và dịch vụ hàng hải phù hợp luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, Iran đòi quyền quản lý và thu phí vận chuyển sau thời hạn 60 ngày, quyền này bị Mỹ và nhiều quốc gia phản đối, khẳng định eo biển này cần cảng mở cho tất cả các tàu mà không bị áp dụng phí như trước khi xảy ra chiến tranh. Mỹ đã tạo ra một hành lang thay thế dọc bờ biển Oman ngoài tầm kiểm soát của Iran. Việc tấn công các tàu đi theo tuyến này của Iran đã khiến căng thẳng bùng phát trở lại và giao thương qua eo biển dù có tăng nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với thời kỳ trước chiến tranh, gần đây thậm chí còn suy giảm đáng kể khi giao tranh gia tăng.

Thỏa thuận yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa trên biển trong vòng 30 ngày sau khi ký kết và rút quân khỏi khu vực gần Iran. Đồng thời cam kết cho hoạt động vận chuyển hàng hóa đạt mức trước chiến tranh trong thời gian này.

Tuy vậy, Mỹ đã tái áp đặt phong tỏa hải quân sau hành động tấn công tàu thương mại của Iran tại eo biển Hormuz. Báo Wall Street Journal cho biết Mỹ cũng đang tăng cường quân lực, trang thiết bị y tế và vũ khí tại Trung Đông, nhằm chuẩn bị các phương án quân sự rộng hơn khi căng thẳng leo thang, đặc biệt sau cái chết của ba binh sĩ Mỹ trong một cuộc tấn công do Iran tiến hành tại Jordan.

Theo thỏa thuận, Bộ Tài chính Mỹ cam kết cấp các miễn trừ cho phép xuất khẩu dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ của Iran, cũng như các dịch vụ liên quan đến thương mại, ngân hàng, bảo hiểm và vận chuyển cho đến khi các lệnh trừng phạt kết thúc.

Thế nhưng, những miễn trừ này đã bị rút lại sau khi Iran tiến hành các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại, dẫn đến bế tắc trong phần này của thỏa thuận.

Hai bên cam kết sẽ hoàn tất các cuộc đàm phán để đạt một thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày kể từ ký ghi nhớ, có thể gia hạn với sự đồng ý của đôi bên. Họ sẽ chỉ tập trung đàm phán các điểm còn lại sau khi thực hiện các điều khoản ban đầu.

Hiện các cuộc đàm phán đã bị đình trệ từ trước lễ tang của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, người bị giết trong các cuộc không kích do Mỹ và Israel tiến hành. Chưa rõ liệu các cuộc đàm phán sẽ tiếp tục trong tương lai hay không, đồng thời, hạn chót 60 ngày dự kiến rơi vào giữa tháng 8 vẫn đang đến gần.

Theo thỏa thuận, Iran cam kết không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời có cơ chế chung với Mỹ để xử lý lượng vật liệu làm giàu uranium dự trữ, bao gồm trộn vật liệu được làm giàu tại chỗ dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Tuy nhiên, tiến trình thực hiện cam kết này đang khiến nhiều người nghi ngờ, trong khi Iran vẫn giữ lập trường rằng chương trình hạt nhân của họ hoàn toàn vì mục đích hòa bình. Iran từ chối không cho các thanh sát viên của IAEA tiếp cận các cơ sở hạt nhân bị đánh bom, ở những nơi được cho là chôn vùi uranium làm giàu cao.

Thỏa thuận cũng đề cập tới việc thành lập một quỹ 300 tỉ USD để tái thiết Iran như một phần của thỏa thuận cuối cùng, song nguồn tài chính cụ thể vẫn chưa được xác định rõ. Mỹ cam kết sẽ dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt liên quan tới Iran trong khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng, tuy nhiên các quan chức nước này khẳng định việc dỡ bỏ sẽ phụ thuộc vào tiến triển trong các vấn đề hạt nhân và các vấn đề liên quan khác.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.