Perge: Viên ngọc cổ đại của thế giới Hy Lạp-La Mã

Perge nằm trong huyện Aksu, tỉnh Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, từng là thủ đô của vùng Pamphylia và được biết đến là thành phố La Mã có quy hoạch chuẩn mực nhất trong khu vực Anatolia. Những chứng cứ khảo cổ sớm nhất cho thấy cư dân đã sinh sống ở đây từ khoảng năm 5500 trước Công nguyên. Sự hiện diện liên tục của cư dân kéo dài cho đến thế kỷ thứ 10 sau Công nguyên.

Cuộc khai quật tại Perge bắt đầu từ năm 1946 và được xem là công trình khảo cổ lâu dài nhất không gián đoạn tại Thổ Nhĩ Kỳ. Tiến sĩ Sedef Çokay Kepçe, chủ nhiệm khai quật gần đây và cũng là Trưởng khoa Khảo cổ học Cổ điển tại Đại học Istanbul, cho biết sự thiếu vắng các khu định cư sau thế kỷ 10 sau Công nguyên giúp bảo tồn hiện trạng cuối cùng của nhiều công trình tại đây.

Các di tích quan trọng gồm sân vận động và nhà hát lớn nằm ngoài thành quách, tháp nước dẫn từ Akropolis tới với Cổng Chính, khu nghĩa địa Nekropolis, nhà tắm La Mã cổ đại được gọi là "Güney Hamam", chợ Macellum chuyên buôn bán thịt và cá, cùng hệ thống cửa hàng dọc theo các tuyến phố chính. Thành phố suy yếu dần do các cuộc xâm lược của người Sassanid và Ả Rập.

Perge trải qua ba giai đoạn lịch sử trọng yếu. Giai đoạn đầu là thời kỳ Hellenistic vào thế kỷ 3 trước Công nguyên. Giai đoạn thứ hai tập trung vào thế kỷ 2 sau Công nguyên, dưới triều đại hoàng đế Hadrianus, người có niềm đam mê với văn hóa Hy Lạp. Người dân Perge cố gắng khẳng định nguồn gốc lâu đời của thành phố bằng liên hệ với cuộc chiến thành Troy. Một nhân vật nữ nổi bật, Plancia Magna, đã đầu tư tài chính xây dựng các công trình trong thành, đặc biệt là cải tạo sân sau của các tháp và lắp đặt tượng các anh hùng trở về từ cuộc chiến Troy nhằm làm nổi bật lịch sử cổ xưa của Perge. Ngoài ra, Aurelia Paulina cũng được biết đến khi tài trợ xây dựng hai đài phun nước lớn gần "Güney Hamam" cùng tượng chân dung của bà.

Giai đoạn thứ ba bắt đầu từ thế kỷ 5 sau Công nguyên, khi Perge trở thành trung tâm giáo phận quan trọng trong Kitô giáo. Theo ghi chép, Thánh Phaolô từng đến đây giảng đạo, bắt đầu từ sông Aksu, đi đến Yalvaç cùng Joseph Barnabas rồi trở lại Perge trước khi sang đảo Síp.

Dù vậy, hiện nay vẫn chưa xác định được di tích kiến trúc nào trong thành phố có thể liên kết trực tiếp với Thánh Phaolô. Thành phố có bảy nhà thờ và một cung điện giám mục nhưng các dấu tích đặc thù về vị thánh này chưa được tìm thấy.

Perge là nơi phát hiện bằng chứng chưa từng có về sản xuất thủy tinh cổ đại trong cùng một công trình, bao gồm các lò nung riêng biệt cho việc nấu chảy, tạo hình và xử lý thủy tinh. Đây là phát hiện độc đáo trên thế giới được dự án khai quật công nhận với sự hỗ trợ của công ty Sise Cam.

Tất cả các đường phố tại Perge được lát bằng khảm mosaic tinh xảo. Để bảo quản di sản, các nhà khảo cổ còn tiến hành thử nghiệm các loại lớp phủ với cảm biến được đặt dưới nền mosaic để xác định phương án bảo vệ phù hợp, dù chi phí khá cao.

Hơn 190 tượng đá được khai quật tại Perge, trong đó có những tượng nổi bật như của Plancia Magna được tìm thấy trong các ngăn của tường. Các hiện vật này được bảo quản tốt nhờ sự thiếu vắng của các tầng lớp cư dân sau thời kỳ cổ đại, giảm nguy cơ phá hoại và di chuyển.

Các dòng chữ khắc trên cột tại Perge cũng rất phong phú. Một bài thơ bắt đầu với câu “Hãy tồn tại, Perge, quê hương bất khả xâm phạm” thể hiện lòng tự hào của người dân thành phố. Ngoài ra còn có các hình khắc miêu tả các môn thể thao như đấu vật thời triều đại Tacitus, đi kèm các biểu tượng như nữ thần chiến thắng Nike cầm viên vương miện trao tặng vinh danh hoàng đế Tacitus.

Một dòng sông từ phía đông thành phố chính là sông Aksu, còn gọi là Kestros thời cổ đại. Một tượng nam nằm ngang đại diện cho thần sông này được đặt bên các đài phun nước với phần dưới tượng là nguồn nước tiếp tục chảy xuống các bể chứa và theo các rãnh dẫn đến khắp các tuyến phố của Perge. Ngoài ra, một nhánh của sông đi vòng ngoài thành quách cũng được tận dụng làm kênh tưới tiêu phục vụ nông nghiệp.

Hệ thống kênh đào được thiết kế gồm nhiều ngăn nhằm điều tiết lưu lượng nước tránh dòng chảy quá mạnh, giúp bảo vệ hệ sinh thái quanh đó. Các ngăn còn có các nút khóa cho phép thoát nước và làm sạch khi cần. Hệ thống cầu bắc qua kênh cũng được xây dựng để hỗ trợ người dân đi lại.