Ăn uống theo cảm xúc: Khi ăn không phải do đói mà là để xử lý cảm xúc tiêu cực

An uống theo cảm xúc là hành vi ăn uống nhằm mục đích điều chỉnh hoặc xoa dịu các cảm xúc tiêu cực. Đây không được coi là một rối loạn tâm lý, nhưng hiện tượng này phổ biến trong đời sống hàng ngày. Tại Tây Ban Nha, các nghiên cứu cho biết có đến 40-45% người trưởng thành và khoảng 30% thanh thiếu niên thường sử dụng thức ăn để đối phó với những cảm xúc như căng thẳng, lo lắng hoặc buồn bã. Tình trạng này trở nên rõ ràng hơn trong đại dịch Covid-19 khi nhiều người ghi nhận xu hướng ăn uống thay đổi để giải tỏa căng thẳng.

Các tình huống điển hình như sau: sau một lần bị sếp nhắc nhở, nhiều người có thể trở về nhà và ăn nhiều bánh nướng ngọt chứa nhiều đường, chất béo; vào lúc ôn thi căng thẳng và cảm thấy buồn chán, họ có xu hướng mở tủ lạnh nhiều lần dù không thật sự đói; hoặc khi đang gặp stress kéo dài, họ mua nhiều đồ ăn vặt và thức ăn nhanh hơn so với bình thường.

Việc dùng thức ăn làm cách chính để giải quyết cảm xúc xấu không những không giúp cảm giác dễ chịu kéo dài mà còn có thể gây ra những hậu quả sức khỏe lâu dài. Thức ăn thường là các loại nhiều calo, chứa đường và chất béo cao, khi tiêu thụ thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường và các bệnh tim mạch.

Ngoài ra, thói quen này cũng liên quan đến nguy cơ phát triển các rối loạn ăn uống nghiêm trọng hơn.

Mặc dù việc ăn uống trong các dịp quan trọng hoặc khi tụ tập bạn bè là điều hoàn toàn bình thường, vấn đề phát sinh khi ăn uống theo cảm xúc trở thành thói quen để đối phó với những khó khăn tâm lý kéo dài, dẫn đến cảm giác tội lỗi và tâm lý xấu đi.

Cách mỗi người xử lý cảm xúc rất đa dạng, bao gồm nói chuyện với người khác, tham gia hoạt động thể chất, hoặc đơn giản là giải trí để quên đi phiền muộn. Tuy nhiên, khi thức ăn trở thành cách chủ yếu để đối phó với cảm xúc, các nhà khoa học bắt đầu quan tâm tìm hiểu liên hệ giữa khả năng điều tiết cảm xúc và thói quen ăn uống này.

Một meta phân tích do nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Basque tại Tây Ban Nha thực hiện đã tổng hợp nhiều nghiên cứu trước đó nhằm phân tích sâu hơn về mối liên hệ này. Kết quả cho thấy người gặp khó khăn trong quản lý cảm xúc tiêu cực có xu hướng cao hơn trong việc ăn uống khi không đói. Mối liên hệ này xuất hiện ở cả những người không có rối loạn tâm lý cũng như ở những người có, đồng thời không phân biệt độ tuổi hay giới tính.

Điều đáng chú ý là liên hệ này chỉ xuất hiện với cảm xúc tiêu cực như buồn bã, lo âu và nhàm chán, trong khi cảm xúc tích cực không tạo ra ảnh hưởng tương tự. Điều này cho thấy khả năng điều chỉnh cảm xúc đóng vai trò then chốt trong việc hình thành thói quen ăn uống theo cảm xúc.

Việc trang bị kỹ năng xử lý cảm xúc tiêu cực không chỉ giúp giảm thói quen ăn uống không lành mạnh mà còn mang lại lợi ích tích cực cho sức khỏe tâm thần tổng thể. Bất kể là nam hay nữ, các nhà nghiên cứu nhận thấy mối liên hệ giữa quản lý cảm xúc và ăn uống theo cảm xúc tương tự nhau, không hề có sự chênh lệch nhiều giữa các giới.

Các phương pháp tâm lý trị liệu như liệu pháp hành vi nhận thức, liệu pháp hành vi biện chứng và các kỹ thuật chánh niệm (mindfulness) được xác định là những cách tiếp cận hiệu quả giúp cải thiện khả năng quản lý cảm xúc. Ngoài ra, các can thiệp này còn có thể giúp ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe tâm thần khác như lo âu và trầm cảm do tính chất 'hiệu quả xuyên chẩn đoán'.

Do đó, việc học các kỹ năng về nhận diện cảm xúc, phân biệt các tình huống gây ra cảm xúc và phát triển những cách ứng phó phù hợp sẽ giúp mỗi người không bị phụ thuộc vào thức ăn như một cách duy nhất để giải tỏa căng thẳng hay đau buồn. Khi cảm thấy muốn ăn dù không đói, nên đặt câu hỏi: Tôi đang cảm thấy thế nào? Có phương án nào khác giúp tôi cảm thấy tốt hơn không?

Nhóm tác giả nghiên cứu bao gồm các chuyên gia tâm lý tại Đại học Basque, Tây Ban Nha, trong đó có giáo sư Itziar Alonso Arbiol và các cộng sự Aitziber Pascual Jimeno, Jara Mendia, José J. Pizarro Carrasco và Susana Conejero López.