Hệ thống kiểm tra thu nhập và những hậu quả thực tế

Buhle Sibya, cư trú gần bờ biển Amanzimtoti, tỉnh KwaZulu-Natal, mất việc làm và xem trợ cấp Social Relief of Distress (SRD) như một cứu cánh để chăm sóc cho bản thân và con gái. Cô được duyệt trợ cấp 350 rand hàng tháng từ tháng 3/2021, nhưng tới tháng 1/2023 thì nhận được thông báo bị từ chối tiếp tục nhận trợ cấp do hệ thống xác minh của ngân hàng cho rằng cô có thu nhập bổ sung. Thực tế, thu nhập duy nhất của Sibya là 1.000 rand để lo hậu sự mẹ cô vừa qua đời. Việc mất trợ cấp khiến cô không thể chăm sóc gia đình.

Câu chuyện của Sibya là một trong 79 trường hợp được trình bày tại Tòa án Cao Pretoria năm 2023, nhằm phản ánh những thiếu sót trong các quy định sửa đổi về trợ cấp SRD. Đơn kiện được các tổ chức xã hội dân sự như Institute of Economic Justice và #PayTheGrants khởi xướng chống lại Bộ Phát triển Xã hội (DSD) và Cơ quan An sinh Xã hội Nam Phi (Sassa), trong khi Kho bạc Quốc gia tham gia bảo vệ chính phủ.

Tòa án tuyên hệ thống xác minh ngân hàng vi hiến

Bộ DSD khẳng định hệ thống xác minh ngân hàng là cơ chế hiệu quả và chính xác nhất để kiểm tra khả năng tài chính của người nộp đơn đăng ký trợ cấp SRD. Tuy nhiên, ngày 23/1/2025, Thẩm phán Leonard Twala đã phán quyết việc sử dụng dữ liệu ngân hàng làm tiêu chí kiểm tra là vi hiến vì gây loại trừ một số người do không phản ánh đúng thực tế thu nhập, đồng thời yêu cầu chính phủ cải thiện hệ thống này, tăng mức trợ cấp từ 370 rand lên 624 rand và cấm chỉ nhận hồ sơ trực tuyến.

Ngày 13/2/2025, các cơ quan liên quan gồm DSD, Sassa và Kho bạc đã kháng cáo phán quyết này, cho rằng toàn bộ bản án có nhiều sai sót. Phiên tòa phúc thẩm dự kiến diễn ra ngày 25/8/2026 khiến phán quyết của thẩm phán Twala tạm thời bị hoãn thi hành, đồng thời cho phép chính phủ tiếp tục mở rộng số hóa quy trình cấp trợ cấp.

Chức năng và hợp đồng với các ngân hàng thương mại

Qua tài liệu do Open Secrets công bố, từ 1/3/2025 đến 31/7/2027, Sassa đã ký hợp đồng với các ngân hàng lớn như Absa Bank, African Bank, FNB, Nedbank, Standard Bank và Tyme Bank thực hiện kiểm tra thu nhập người đăng ký và nhận trợ cấp các gói SRD cùng nhiều trợ cấp khác (Care Dependency Grant, Child Support Grant, Disability Grant, v.v.). Với SRD, kiểm tra thu nhập được tiến hành hàng tháng dựa trên dữ liệu giao dịch của tháng trước đó, với các trợ cấp khác là mỗi sáu tháng.

Quy trình thể hiện việc ngân hàng tổng hợp tất cả số tiền nhập vào tài khoản người nhận, sau đó trả về kết quả phân tích thu nhập ra cho Sassa. Tuy nhiên, một số người khiếu nại sai sót về dữ liệu, được nhân viên trung tâm gọi ảo của SRD giải đáp và chuyển phản hồi cho bộ phận IT để điều chỉnh đúng hơn. Dù vậy, theo thẩm phán Twala, phương pháp kiểm tra này vẫn thiếu khả năng nhận biết biến động thu nhập theo thời gian hay phân biệt loại tiền chuyển vào tài khoản không phải thu nhập chính thức.

Thách thức với người nhận trợ cấp

Chịu áp lực từ hệ thống số hóa, nhiều người nhận trợ cấp khó tiếp cận hoặc không hiểu kỹ cách thức đăng ký vì thiếu thiết bị, đường truyền hoặc khả năng kỹ thuật số, dẫn đến những rào cản tồn tại trong việc tiếp cận quyền lợi. Điều phối viên #PayTheGrants, Temoho Kgosipula, cho biết nhiều người sống tại các khu vực nông thôn, thị trấn nhỏ hay vùng ven khó có điện thoại, dữ liệu hay bị hạn chế kiến thức kỹ thuật.

Phía Sassa thừa nhận hiện nay quy trình vẫn chủ yếu dựa vào trực tuyến do hạn chế về nhân sự xử lý hồ sơ giấy và yêu cầu nhanh chóng trong bối cảnh đại dịch Covid-19. Hành lang pháp lý do tòa án đặt ra buộc phải cải tiến hệ thống trước khi xét xử phúc thẩm, nhưng việc này đang bị đình trệ vì kháng cáo còn xử lý.

Quá trình số hóa trợ cấp xã hội và hệ quả

Dịch vụ trợ cấp xã hội tại Nam Phi đã bước vào giai đoạn số hóa sâu rộng để thích ứng với thực tế phong tỏa và nhiều thách thức của đại dịch. Sự phụ thuộc lớn vào cơ sở dữ liệu ngân hàng thương mại góp phần giải quyết vấn đề dữ liệu công cộng lỗi thời và chậm cập nhật, nhưng đồng thời tạo ra những lo ngại về quyền lợi và độ chính xác thông tin hưởng trợ cấp.

Câu chuyện về hệ thống số hóa và kiểm tra thu nhập bằng dữ liệu ngân hàng cho thấy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực chính sách xã hội tại Nam Phi còn nhiều vấn đề cần cải thiện, từ công bằng trong xử lý hồ sơ đến tính bao trùm với người dân yếu thế và công nghệ hạn chế.

Những điều bổ ích từ bài viết

  • Tòa án Pretoria tuyên sử dụng dữ liệu ngân hàng để xác minh thu nhập cho trợ cấp SRD là vi hiến do thiếu công bằng.
  • Hệ thống kiểm tra thu nhập cập nhật dựa trên giao dịch ngân hàng hàng tháng thường không phản ánh chính xác thực tế thu nhập hoặc các khoản tiền nhận không phải thu nhập.
  • Nhiều người nhận trợ cấp gặp khó khăn vì không có thiết bị hoặc dữ liệu cần thiết để đăng ký trực tuyến hoàn toàn.
  • Chính phủ Nam Phi ký hợp đồng với sáu ngân hàng lớn để hỗ trợ kiểm tra thu nhập người nhận nhiều loại trợ cấp từ 2025 đến 2027.
  • Việc số hóa trợ cấp xã hội cần được cải tiến để đảm bảo sự chính xác, công bằng và bao trùm người dân ở các vùng khó khăn.

Đăng ký bản tin QMVN

Nhận tin tổng hợp mỗi sáng - chỉ những bài đáng đọc, không spam.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.