Cách đơn giản để quyết định có nên dùng AI cho một công việc hay không

Bruce Schneier, chuyên gia công nghệ và giảng viên ngành chính sách công tại Harvard Kennedy School và Munk School của Đại học Toronto, đã đưa ra một phương pháp đơn giản để quyết định khi nào nên sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho một nhiệm vụ. Ông ví von việc dùng AI giống sử dụng công nghệ hỗ trợ khi làm việc, còn phát triển kỹ năng phải giống như luyện tập trong phòng gym – nơi việc làm bằng sức mình là quan trọng.

Theo Schneier, nếu công việc chỉ yêu cầu hoàn thành một nhiệm vụ, không quan trọng cách thức thực hiện, thì AI là công cụ hữu hiệu để tiết kiệm thời gian và công sức. Ngược lại, nếu nhiệm vụ đó nhằm phát triển kỹ năng, trí tuệ hay sự sáng tạo thì người làm phải tự mình thực hiện, vì chính quá trình đó là giá trị cốt lõi.

Schneier cho ví dụ về các bài tập viết luận chính sách ông giao cho sinh viên. Những bài tập này mang tính tập luyện trí tuệ nhiều hơn là phục vụ nhu cầu bên ngoài. Việc tự viết, suy nghĩ và chỉnh sửa là quá trình giúp sinh viên phát triển kỹ năng tư duy phản biện cần thiết cho tương lai nghề nghiệp, và nếu dùng AI hoàn thành thì mất đi phần quan trọng đó.

Ông cho biết có thể nhận diện khá dễ dàng các bài luận do AI tạo ra vì chúng thường tròn trịa, ngữ pháp hoàn hảo nhưng thiếu sự mạch lạc logic và không được viết một cách sâu sắc. Sinh viên đôi khi nhầm tưởng cách diễn đạt trôi chảy là phản ánh đúng chất lượng tư duy, trong khi thực tế họ bỏ qua việc đối mặt và vượt qua những khó khăn trong quá trình viết, một bước rất quan trọng giúp kiểm chứng ý tưởng và phát triển lập luận.

Khái niệm công việc và phòng tập cũng giúp ta hiểu rõ hơn vấn đề của người làm sáng tạo như nhà văn, họa sĩ. Nhiều công việc hiện nay chỉ yêu cầu sản phẩm trơn tru, chính xác như bản hướng dẫn sử dụng hay văn bản pháp lý, giống phần việc AI có thể hoàn thành tốt. Còn nghệ thuật đích thực – sách, thơ ca, phát biểu chính trị truyền cảm hứng – là quá trình sáng tạo cần sự rèn luyện, tương tự phòng gym.

Việc AI có thể đảm nhiệm phần lớn công việc đơn thuần khiến nhu cầu về những nhà viết lách hay nghệ sĩ chỉ làm công việc mang tính sản phẩm giảm đi. Xã hội sẽ phải lựa chọn và định nghĩa lại vai trò cũng như giá trị của sáng tạo trong bối cảnh mới. Đây không phải lần đầu xã hội trải qua sự thay đổi kiểu này, nhưng lần này có thể chúng ta sẽ có cơ hội định hình nó rõ ràng hơn.

Mặc dù Schneier giải thích rõ khía cạnh công việc so với phòng tập, sinh viên vẫn thường chọn sử dụng AI do áp lực học tập và cảm giác không thể cạnh tranh nếu không dùng công nghệ. Hơn nữa, hiệu quả của việc duy trì thói quen trau dồi kỹ năng thường khá tinh tế và khó nhận thấy ngay lập tức, khiến cho việc kiên trì trở nên thách thức.

Ông nhấn mạnh rằng mỗi cá nhân có thể chủ động phân biệt nhiệm vụ nào nên để AI trợ giúp, nhiệm vụ nào cần tự mình làm để duy trì và phát triển kỹ năng. Đây không chỉ là vấn đề học tập cá nhân mà còn là cách xã hội quản lý và đối mặt với sự thay đổi do AI mang lại trong lĩnh vực lao động và sáng tạo.

Schneier cho rằng AI sẽ thay đổi sâu sắc cách thức làm việc, dù tiến trình diễn ra không nhanh như các công ty AI quảng bá. Phân tích chính sách chắc chắn sẽ có sự hỗ trợ của AI trong tương lai gần, và người học cần thích nghi với điều đó.

Cách phân biệt rõ ràng giữa việc coi một nhiệm vụ là công việc hay phòng tập là công cụ hiệu quả để thích nghi với thế giới hiện đại, giữ gìn kỹ năng và định hướng vai trò xã hội trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện sâu rộng. Đó cũng là thông điệp có giá trị mà Bruce Schneier, chuyên gia an ninh và giảng viên uy tín, muốn gửi gắm đến người học và cả xã hội.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.