Singapore đối mặt với nguy cơ suy thoái xã hội khi mối liên kết cộng đồng suy giảm

Theo Khảo sát Hộ gia đình Tổng quát mới công bố ngày 30/6, lần đầu tiên tại Singapore, các hộ gia đình có vợ chồng đang sống cùng con cái chiếm dưới 50% tổng số hộ. Hơn nữa, ngày càng nhiều người trẻ chọn sống độc thân và kích thước gia đình ngày càng nhỏ lại. Những biến đổi này không chỉ phản ánh qua lăng kính hôn nhân, tỷ lệ sinh và già hóa dân số, mà còn ảnh hưởng đến cách mọi người xây dựng các mối quan hệ xã hội cùng cộng đồng.

Với số lượng người sống trong gia đình ít đi, sự kết nối xã hội lệ thuộc nhiều hơn vào những mối quan hệ bên ngoài gia đình như bạn bè, hàng xóm và các nhóm cộng đồng. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy các mối quan hệ này đang ngày càng yếu đi, tạo ra nguy cơ một cuộc suy thoái xã hội - tình trạng suy giảm các mối liên kết cộng đồng dẫn đến sự cô lập và mất niềm tin xã hội. Thuật ngữ "suy thoái xã hội" này được dùng để mô tả sự sa sút trong các mối quan hệ giúp con người cảm thấy được hỗ trợ và khỏe mạnh tinh thần.

Khả năng xảy ra suy thoái xã hội tại Singapore đã được cảnh báo từ năm 2012 bởi ông Laurence Lien, là Nghị sĩ Được chỉ định lúc đó. Ông chỉ ra sự suy yếu trong sức bền cá nhân, các mối quan hệ gia đình nới lỏng và sự giảm sút tính gắn kết cộng đồng. Những dấu hiệu này đang cần được xem xét lại một cách nghiêm túc sau hơn một thập kỷ.

Đặc biệt là giới trẻ tại Singapore đang trải qua sự thay đổi mạnh mẽ trong các mối quan hệ bạn bè. Theo các khảo sát của Hội đồng Thanh niên Quốc gia (NYC), tỷ lệ thanh niên không có bạn thân tăng gấp đôi, từ 4% năm 2013 lên 8% năm 2022, trong khi tỷ lệ có hơn 5 người bạn thân giảm từ 26% xuống còn 16%. Đối với người trưởng thành, nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Chính sách (IPS) chỉ ra số lượng bạn bè thân trung bình giảm từ 10,67 người năm 2018 xuống còn 6,49 người năm 2024.

Sự giảm sút các mối liên kết này kéo theo sự gia tăng cảm giác cô đơn và bị cách ly, đặc biệt nhóm tuổi từ 21 đến 34 báo cáo mức độ cô đơn cao nhất, với khoảng 1/3 thường xuyên cảm thấy cô lập hoặc bị bỏ rơi.

Việc tham gia các hoạt động cộng đồng cũng suy giảm đáng kể. Số liệu từ Hội đồng Thanh niên Quốc gia cho thấy tỷ lệ thanh niên không tham gia nhóm xã hội nào tăng từ 35% lên 41% trong giai đoạn 2013-2022. Hoạt động tình nguyện, vốn giúp tạo ra các mối quan hệ xã hội vững chắc hơn thông qua sự tiếp xúc thường xuyên, cũng suy giảm mạnh. Nghiên cứu thường niên của Trung tâm Tình nguyện và Từ thiện Quốc gia (NVPC) cho thấy giờ tình nguyện trung bình giảm từ 24 giờ năm 2018 xuống còn hơn 9 giờ năm 2023.

Mặc dù đại dịch COVID-19 và các biện pháp giãn cách xã hội góp phần làm giảm các mối liên kết này, nhưng xu hướng này đã bắt đầu từ trước đại dịch và tiếp tục gia tăng trong thời gian gần đây.

Điểm sáng trong bức tranh xã hội Singapore là mức độ tin tưởng cao vào chính phủ. Theo Chỉ số Niềm tin Edelman năm 2025, Singapore có tỷ lệ tin tưởng chính phủ là 77%, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 52%. Các chỉ số dân sự khác cũng duy trì ở mức tương đối tốt. Tuy nhiên, điều này cũng cho thấy một khía cạnh dễ tổn thương: sự tin tưởng vào các thể chế có thể bền vững ngay cả khi người dân trở nên cảnh giác hơn với những người có quan điểm hoặc nền tảng khác biệt.

Không phải tất cả mọi người đều bị ảnh hưởng như nhau trong suy thoái xã hội. Tình trạng này trở nên trầm trọng hơn bởi sự bất bình đẳng. Tại Singapore, 20,5% người có trình độ học vấn trung học hoặc thấp hơn báo cáo không có bạn thân, trong khi tỷ lệ này ở nhóm có bằng đại học chỉ là 7,6%. Các mối quan hệ bạn bè cũng bị phân định theo tầng lớp xã hội và khu vực nhà ở. Những người nghèo hơn thường có ít mối quan hệ xã hội và các cầu nối xã hội xuyên tầng lớp yếu hơn.

Công nghệ cũng góp phần làm gia tăng khoảng cách xã hội khi mọi người ngày càng làm việc, ăn uống và xem phim một mình, đồng thời tranh luận qua các luồng tin cá nhân hóa trên mạng xã hội.

Xem xét kinh nghiệm của các quốc gia khác có thể cho thấy xu hướng đáng lo ngại. Tại Mỹ, tỷ lệ người không có bạn thân đã tăng gấp bốn lần kể từ năm 1990, đồng thời sự thù địch giữa các nhóm chính trị tăng lên đây là những dấu hiệu rõ của sự suy giảm mối liên kết xã hội và sự chia rẽ sâu sắc. Anh và Nhật Bản thậm chí đã bổ nhiệm bộ trưởng chuyên trách về tình trạng cô đơn, một biểu hiện của vấn đề xã hội trầm trọng.

Singapore hiện chưa đối mặt với những hậu quả tiêu cực nặng nề như vậy, tuy nhiên những chỉ số đầu tiên như sự suy giảm bạn bè, thu hẹp tham gia cộng đồng và sự phân tầng xã hội đang xuất hiện sớm hơn so với các quốc gia phát triển khác.

Thủ tướng Singapore Lawrence Wong đã kêu gọi xây dựng xã hội hướng tới "chúng ta trước tiên", nhằm đặt vấn đề củng cố mối liên kết xã hội vào trung tâm chương trình quốc gia. Một số sáng kiến đã được triển khai như Văn phòng Đối tác Chính phủ Singapore nhằm thúc đẩy hợp tác giữa công dân và nhà nước.

Tuy nhiên, việc xây dựng xã hội "chúng ta trước tiên" không thể chỉ do nhà nước thực hiện, mà cần tạo ra nhiều cơ hội trong đời sống hàng ngày để mọi người gặp gỡ, giúp đỡ và giải quyết những vấn đề chung. Ví dụ, mô hình ngân hàng thời gian (time bank) tại một số nước như New Zealand cho phép người dân trao đổi kỹ năng và dịch vụ với nhau dựa trên đơn vị thời gian thay vì tiền bạc, tạo nên các mối quan hệ thường xuyên giữa các thế hệ khác nhau.

Các nỗ lực tự phát từ cộng đồng như dự án Kampung Kaki tại Singapore, thành lập trong đại dịch để kết nối các tình nguyện viên với người cao tuổi cô lập khu vực lân cận, cũng cho thấy hiệu quả trong việc tạo dựng mối quan hệ thường xuyên, không chỉ khi gặp khủng hoảng.

Đồng thời, cần tạo điều kiện để người dân có tiếng nói thực sự trong việc quản lý các khu phố mình sống, chẳng hạn thông qua tổ chức các hội đồng dân cư nhỏ với thành viên được chọn ngẫu nhiên đại diện đa dạng các nhóm dân cư. Những hội đồng này sẽ giải quyết các vấn đề thực tiễn như tranh chấp hàng xóm, khói thuốc lá và cách phân bổ ngân sách khu vực, qua đó thúc đẩy thói quen hợp tác với người khác biệt, xây dựng cầu nối xã hội.

Cuối cùng, việc tạo ra nhiều không gian gặp gỡ thường nhật, như các tour dạo quanh khu phố, các nhóm sinh hoạt dựa trên sở thích chung hay hoạt động tại các khu chợ, quán ăn công cộng cũng là cách hữu hiệu để tăng tương tác xã hội.

Mặc dù hiện chưa phải là một cuộc suy thoái xã hội nghiêm trọng, dữ liệu cảnh báo rằng Singapore đang trên đà mất dần các mối quan hệ xã hội quan trọng. Sau nhiều thập kỷ xây dựng vốn kinh tế, con người và vật chất, thách thức tiếp theo của Singapore là củng cố các mối liên kết quan hệ, bao gồm sự tin tưởng, tình cảm, và những thói quen hàng ngày giúp tránh khỏi suy thoái xã hội. Đây là sứ mệnh dành cho toàn xã hội, không chỉ riêng chính phủ.

Nicholas Thomas, Wong Kang Li và Wilson Goh thuộc Phòng Thí nghiệm Chính sách của Viện Nghiên cứu Chính sách, Đại học Quốc gia Singapore là tác giả.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.