Tranh cãi vai trò của Chánh văn phòng Tổng thống trong vụ điều tra PFIPC tại Nigeria

Cuộc điều tra do Ủy ban đặc biệt của Hạ viện Nigeria thực hiện nhằm làm rõ sự tồn tại và hoạt động của Hội đồng Xúc tiến Đầu tư Nước ngoài Tổng thống (PFIPC), một cơ quan gây tranh cãi bị chính phủ gọi là không tồn tại, đã thu hút nhiều phản ứng trái chiều từ giới chính trị và xã hội dân sự. Câu chuyện ngày càng nóng khi Femi Gbajabiamila, Chánh văn phòng của Tổng thống Bola Tinubu và cựu Chủ tịch Hạ viện, bị nhiều quan điểm yêu cầu tạm thời rút khỏi vị trí để đảm bảo cuộc điều tra minh bạch và khách quan.

PFIPC bị tố cáo là một tổ chức "bóng ma" khi được cho là đã đăng ký và hoạt động khi không có cơ sở pháp lý. Đặc biệt, cơ quan này vẫn được cấp kinh phí trong dự toán ngân sách năm 2026 dù không qua quy trình thông thường. Báo cáo cho biết Adeyemi Adeniyi, người tự nhận là Giám đốc điều hành PFIPC, từng bị cáo buộc chi trả 400 triệu naira thông qua người trung gian để được bổ nhiệm vào vị trí này. Tuy nhiên, Phủ Tổng thống phủ nhận sự tồn tại của PFIPC và coi ông Adeniyi là kẻ lừa đảo.

Liên minh các Đảng chính trị thống nhất (CUPP) đã lên tiếng kêu gọi Chánh văn phòng Femi Gbajabiamila tạm thời rút lui khỏi nhiệm vụ nhằm tạo điều kiện cho quá trình điều tra được khách quan và có uy tín hơn. Chủ tịch lâm thời của CUPP, Peter Ameh, nhấn mạnh sự mất niềm tin của dư luận đối với cách chính phủ xử lý vấn đề và cho rằng chỉ có cách này mới giúp làm sáng tỏ sự thật.

Ameh nói: “Công chúng Nigeria không hài lòng và không tin tưởng vào một cuộc điều tra công bằng dưới những điều kiện hiện tại. Chúng tôi kêu gọi Tổng thống Tinubu tạm thời miễn nhiệm Chánh văn phòng để đảm bảo một cuộc điều tra không thiên vị và độc lập. Đây là cách duy nhất để bảo đảm tính hợp pháp và uy tín của kết quả.”

Phrank Shaibu, trợ lý cao cấp về truyền thông công cộng của ứng viên tổng thống Atiku Abubakar, cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở việc Gbajabiamila có nên từ chức hay không mà cần phải thành lập một hội đồng điều tra độc lập để làm rõ các cáo buộc. Ông chỉ ra sự mâu thuẫn giữa các báo cáo từ Văn phòng Kế toán và Ngân hàng Trung ương Nigeria, làm dấy lên những nghi ngại về tính minh bạch.

Shaibu đề nghị: “Nếu Tổng thống Tinubu nghiêm túc với trách nhiệm giải trình, mọi quan chức liên quan phải sẵn sàng hợp tác điều tra và nếu cần, tạm thời rời khỏi chức vụ để đảm bảo cuộc điều tra không bị ảnh hưởng. Việc này không phải là hình phạt mà là cách để bảo vệ sự trong sạch của các cơ quan nhà nước và khôi phục niềm tin của công chúng.”

Ngược lại, lãnh đạo cấp cao của Đảng Dân chủ Nhân dân (PDP), ông Bode George, tỏ ra hoài nghi về kết quả cuộc điều tra do niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp ngày càng giảm sút. Ông nhấn mạnh rằng công chúng nên tập trung vào các vấn đề lớn hơn như cuộc bầu cử năm 2027 thay vì trông đợi vào một cuộc điều tra mà nhiều người nghi ngờ về tính công bằng.

Cùng quan điểm, nhà phân tích chính trị Jackson Ojo chỉ trích ủy ban điều tra Hạ viện do luật sư Yusuf Gagdi đứng đầu đã không mời Gbajabiamila đến làm chứng, điều này khiến dư luận cho rằng ủy ban không thực sự muốn tìm hiểu sự thật.

Ngược với quan điểm trên, nhà hoạt động nhân quyền Dr. Joe Okei-Odumakin, người sáng lập tổ chức Women Arise, cho rằng dựa trên các bằng chứng hiện có, Gbajabiamila không có tội. Bà dẫn các báo cáo chỉ ra Chánh văn phòng đã từng cảnh báo về vụ lừa đảo từ năm 2025 và chính ông Adeniyi thừa nhận chưa từng gặp hay đưa tiền cho ông trong quá trình bổ nhiệm.

Trong khi đó, Trung tâm Vận động Lập pháp và Xã hội Dân sự (CISLAC) nhấn mạnh cần ưu tiên quá trình điều tra minh bạch và không nên chạy theo quan điểm riêng về việc có nên loại bỏ quan chức hay không. Giám đốc CISLAC, Auwal Ibrahim Rafsanjani, kêu gọi Tổng thống Tinubu cho phép các cơ quan thực thi pháp luật và giám sát tham gia điều tra độc lập, đồng thời cảnh báo các biện pháp hành chính tạm thời có thể sử dụng nhằm bảo đảm tính khách quan.

Phiên điều trần mới đây tại Hạ viện có sự tham gia của nhiều quan chức trong Bộ Dịch vụ Dân sự, Ngân hàng Trung ương Nigeria và Văn phòng Ngân sách, nhằm giải thích về việc PFIPC đã vượt qua các thủ tục hành chính để đăng ký và được phân bổ ngân sách như thế nào. Cuộc điều tra tiếp tục nhằm làm rõ sự vận hành của cơ quan này trong bối cảnh chính phủ vẫn phủ nhận sự tồn tại của PFIPC.

Cuộc điều tra đang được theo dõi sát sao với kỳ vọng minh bạch và trách nhiệm sẽ được nâng cao, đồng thời là minh chứng cho việc không có cá nhân hay tổ chức nào có thể đứng trên pháp luật và sự giám sát của công chúng.