Phong trào xuyên quốc gia bảo vệ không gian dân sự tại châu Phi

Brian Bright Tamuka Kagoro, một luật sư hiến pháp và nhà hoạt động nhân quyền nổi bật, đã trải qua trải nghiệm đáng lo ngại khi nhập cảnh vào Kenya tại sân bay quốc tế Jomo Kenyatta. Dù hành lý không có vũ khí hay vật cấm, ông bị lực lượng an ninh Kenya giữ lại suốt 14 giờ, bị tịch thu điện thoại và không được phép liên lạc với luật sư hay đại sứ quán. Cuối cùng, ông bị khai trừ khỏi Kenya mà không có lời giải thích chính thức hay quy trình pháp lý nào.

Trường hợp này phản ánh xu hướng ngày càng gia tăng của các quốc gia châu Phi khi sử dụng biên giới như công cụ đàn áp những tiếng nói phản đối. Sự hợp tác giữa các chính quyền độc tài thể hiện qua việc sử dụng giám sát kỹ thuật số, chia sẻ tình báo và trục xuất phối hợp đối với các nhà hoạt động, bất kể họ đã rời khỏi đất nước hay chưa.

Theo báo cáo mới nhất của CIVICUS Monitor, hơn 80% người dân khu vực Tây Phi sống trong các quốc gia có không gian dân sự bị kiểm soát nghiêm ngặt hoặc bị đóng cửa hoàn toàn. Trong số 50 quốc gia và vùng lãnh thổ được theo dõi, có tới 44 nước đang áp đặt những hạn chế nghiêm trọng hoặc đóng cửa các quyền tự do căn bản.

Chiến thuật phổ biến nhất được chính quyền các nước sử dụng để bịt miệng báo chí độc lập là bắt giữ nhà báo, với 33 quốc gia đã tiến hành giam giữ các phóng viên trong năm vừa qua. Ví dụ tương tự cũng xảy ra ở Nigeria với trường hợp Mubarak Bala, một blogger nhân quyền bị kết án 24 năm tù vì tội phỉ báng tôn giáo chỉ vì bày tỏ quan điểm cá nhân.

Một thực tế đáng lo ngại là sự thiếu quan tâm của cộng đồng quốc tế dành cho vấn đề nhân quyền khi họ tập trung vào chiến tranh, khủng hoảng kinh tế và quan hệ địa chính trị. Các quốc gia từng tự nhận là người bảo vệ dân chủ ngày càng ưu tiên các thỏa thuận thương mại và an ninh mà quên đi việc áp lực với các chế độ độc tài.

Trước bối cảnh đó, các phong trào xã hội dân sự xuyên quốc gia đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ và bảo vệ những nhà hoạt động nhân quyền tại các nước. Chiến dịch #StandAsMyWitness, phát động nhân ngày Quốc tế Nelson Mandela, hướng đến việc khuyến khích sự đồng hành và lên tiếng của cộng đồng quốc tế nhằm bảo vệ các nhà hoạt động trước những vi phạm quyền con người.

Chiến dịch này đã chứng minh sức mạnh của sự ủng hộ toàn cầu qua việc góp phần giải phóng 31 nhà hoạt động nhân quyền từng bị giam giữ trong bóng tối. Phe xã hội dân sự dùng các chiến dịch vận động, gây áp lực ngoại giao, và duy trì sự chú ý quốc tế để đảm bảo rằng các trường hợp vi phạm nhân quyền không bị lãng quên, qua đó giảm thiểu nguy cơ tra tấn, bắt cóc và giam giữ vô thời hạn.

Tuy nhiên, để sự đoàn kết xuyên biên giới thực sự hiệu quả, cần tránh tái hiện lại các cơ cấu quyền lực cũ hay sự phân cấp trên-dưới. Thay vào đó, cần xây dựng môi trường học hỏi lẫn nhau, tôn trọng tri thức và chiến lược phát sinh từ các cộng đồng địa phương và phong trào cơ sở.

Người bảo vệ quyền con người không phải là mối đe dọa an ninh quốc gia mà là hạ tầng thiết yếu giữ vững xã hội và là tuyến phòng thủ quan trọng không thể bỏ sót. Việc lắng nghe và hợp tác chặt chẽ trên phạm vi toàn cầu là cách để khẳng định sự kết nối và sức mạnh giữa các cuộc đấu tranh công bằng trên thế giới.