Chước điểm nghẽn liên tiếp gây áp lực lên kinh tế toàn cầu

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đang trải qua những thay đổi sâu sắc, thuật ngữ "choke point" (điểm nghẽn) ngày càng được sử dụng rộng rãi để chỉ các nút thắt làm gián đoạn chuỗi cung ứng và thương mại toàn cầu. Ban đầu được nhắc đến nhiều trong lĩnh vực năng lượng và phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), từ này nay đã trở thành biểu tượng cho những thách thức lớn trên mọi mặt của nền kinh tế khi trật tự kinh tế toàn cầu cũ đang bị phá vỡ bởi cạnh tranh khốc liệt và xung đột gia tăng.

Điểm nghẽn gần đây nhất xuất hiện tại Biển Đỏ. Saudi Arabia đã chuyển hướng vận chuyển dầu qua đường ống dẫn từ Biển Đỏ nhằm tránh điểm nghẽn truyền thống ở eo biển Hormuz. Tuy nhiên, các tàu dầu Saudi Arabia hiện đang chịu nguy cơ do bị các chiến binh Houthi do Iran hậu thuẫn tấn công tại khu vực, làm gián đoạn dòng chảy qua eo biển Bab el-Mandeb - nơi đã chứng kiến lượng dầu vận chuyển tăng lên khoảng 5,7% tổng lượng dầu toàn cầu trong quý I năm 2026, so với mức 3,5% cùng kỳ năm trước.

Các nhà nghiên cứu hàng hóa của Ngân hàng Standard Chartered nhận định rủi ro tại Trung Đông hiện đã trở thành vấn đề hai điểm nghẽn trên chuỗi cung ứng dầu mỏ. Điều này không chỉ tác động đến lưu lượng dầu mà còn khiến giá năng lượng biến động mạnh. Giá dầu thô Brent đã liên tục vượt mốc 100 USD một thùng trong những ngày gần đây, cho thấy thị trường đang hết sức nhạy cảm với những nguy cơ nghiêm trọng từ các điểm nghẽn này.

Eddie Fishman, tác giả cuốn sách "Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare" và cựu cán bộ chính sách trừng phạt dưới thời chính quyền Obama, cho biết chuỗi sự kiện điểm nghẽn liên tục diễn ra trên toàn cầu đang biến khái niệm này trở nên phổ biến vượt khuôn khổ của cuốn sách. Andrew Hill, người tổ chức giải thưởng Sách của Năm từ Financial Times, cũng ghi nhận thuật ngữ này xuất hiện ngày càng nhiều trong các cuộc thảo luận kinh tế quốc tế.

Chuyên gia kinh tế Torsten Slok của Apollo nhấn mạnh rủi ro điểm nghẽn nằm ở các lối đi hẹp mà dầu thế giới phải lưu thông, chứ không phải ở lượng dự trữ dầu. Đây là dẫn chứng điển hình cho việc các điểm nghẽn có thể là những vị trí địa lý chiến lược như eo biển hoặc có thể là các yếu tố kinh tế, công nghệ cốt lõi. Ví dụ như Trung Quốc kiểm soát nguồn tài nguyên đất hiếm, hay công nghệ chip AI tiên tiến, hoặc mạng tài chính Mỹ đóng vai trò trung tâm qua đồng USD, đều là những điểm nghẽn kinh tế quan trọng không dễ thay thế.

Các nhà phân tích còn sử dụng thuật ngữ điểm nghẽn để chỉ sự bất cân bằng giữa cung và cầu trong thị trường AI, khi các thành phần công nghệ thiết yếu không theo kịp nhu cầu, dẫn đến khan hiếm và giá thành cao. Goldman Sachs từng nhấn mạnh sự bùng nổ của AI hiện bị hạn chế nghiêm trọng bởi các điểm nghẽn trong hệ sinh thái như hạ tầng trung tâm dữ liệu quá tải và thiếu hụt nguồn điện tại Mỹ.

Trong kỷ nguyên thương mại tự do trước đây, sự chuyên môn hóa trong các ngành và sản phẩm giúp giảm chi phí và nâng cao hiệu quả. Tuy nhiên, nó cũng tạo nên một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau dễ tổn thương. Khi các quốc gia ngày càng ưu tiên các chính sách bảo hộ như thuế quan và kiểm soát xuất khẩu, các điểm nghẽn lại trở nên nổi bật hơn như vật cản cho chuỗi cung ứng toàn cầu.

Công ty tư vấn toàn cầu McKinsey mới đây đã phát hành hướng dẫn dành cho doanh nghiệp nhằm đối phó với điểm nghẽn, định nghĩa đây là những "phụ thuộc kinh tế với ít lựa chọn thay thế ngắn hạn, nơi mà một tác nhân đơn lẻ, nhóm nhỏ hoặc các yếu tố thiên nhiên có thể làm thay đổi hoặc hạn chế luồng thương mại hoặc hàng hóa qua một điểm hoặc hệ thống".

Điểm nghẽn về địa lý đã là nguồn sức mạnh chiến lược từ hàng nghìn năm trước. Vào khoảng năm 400 trước Công nguyên, cuộc chiến Peloponnesian kết thúc khi Sparta cắt đứt nguồn cung lương thực từ Biển Đen tới Athens, dẫn đến thất bại của Athens. Từ đó đến nay, các điểm nghẽn vẫn giữ vị trí quan trọng trong cân bằng quyền lực toàn cầu.

Dù được nhắc đến nhiều trong năm qua, thuật ngữ "choke point" vẫn chưa phổ biến bằng "bottleneck" trong các cuộc gọi tài chính doanh nghiệp khi "choke point" chỉ xuất hiện 9 lần so với 904 lần nhắc đến "bottleneck", theo dữ liệu phân tích của AlphaSense.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.