Thỏa thuận hạt nhân Mỹ - Saudi Arabia: Lợi ích, quan ngại và tương lai chưa rõ ràng

Chính quyền Tổng thống Donald Trump vừa ký kết một hiệp định dài hạn với Saudi Arabia nhằm phát triển chương trình năng lượng hạt nhân dân sự bằng công nghệ Mỹ. Thỏa thuận trị giá hàng tỷ USD này kéo dài 30 năm, tạo điều kiện cho các công ty Mỹ đóng vai trò trung tâm trong xây dựng hạ tầng hạt nhân tại vương quốc Ả Rập, đồng thời loại trừ các đối thủ nước ngoài khỏi dự án có tiềm năng lớn này. Theo phát ngôn viên Nhà Trắng Karoline Leavitt, thỏa thuận sẽ mang lại lợi ích đáng kể cho công nhân và chuỗi cung ứng nội địa của Mỹ.

Tuy nhiên, dù có lợi về mặt kinh tế, thỏa thuận này lại từng bị chỉ trích mạnh mẽ ngay khi được công bố vì thiếu những điều kiện nghiêm ngặt nhằm hạn chế khả năng phổ biến vũ khí hạt nhân. Đặc biệt là không có yêu cầu rõ ràng nào về việc Saudi Arabia phải gia nhập Hiệp ước Abraham, một sáng kiến được khởi xướng trong chính quyền Trump nhằm đưa các quốc gia Trung Đông xích lại gần Israel, với mục đích ổn định và giảm căng thẳng khu vực.

Sau phản ứng hoài nghi từ một số nghị sĩ Mỹ và đồng minh Israel về độ chặt chẽ của thỏa thuận, Tổng thống Trump sáng sớm ngày hôm sau đã sử dụng mạng xã hội để nhấn mạnh rằng hiệp định chỉ có hiệu lực nếu Saudi Arabia đồng ý tham gia Abraham Accords. Đây được xem là một bước đi nhằm trấn an các bên quan tâm và tạo áp lực lên Riyadh trong việc mở rộng và bình thường hóa quan hệ với Israel.

Chuyên gia F. Gregory Gause, giáo sư danh dự tại Texas A&M University, nhận xét rằng chiến lược này của Trump là sự ứng biến thường thấy trong chính sách Trung Đông, nhằm tận dụng tối đa các đòn bẩy chính trị và ngoại giao. Nhưng ông cũng lưu ý tổng thống có thể thay đổi hoặc hủy bỏ điều kiện này trong tương lai nếu dư luận dịu bớt, như ông từng làm với nhiều chính sách khác.

Ở chính quyền trước, các quan chức dưới thời Tổng thống Joe Biden cũng từng cố gắng tiến hành thỏa thuận tương tự, với hy vọng Saudi Arabia sẽ tham gia Abraham Accords để đối phó với mối đe dọa hạt nhân ngày càng lớn của Iran trong khu vực. Tuy nhiên sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7/10/2023 và cuộc chiến Gaza kéo dài, Riyadh đánh giá rằng việc bình thường hóa mối quan hệ với Israel lúc này là không khả thi về mặt chính trị.

Chính quyền Biden sau đó tập trung đàm phán về một gói quốc phòng bao gồm hợp tác hạt nhân không quân sự, dù ông Biden từng tỏ rõ sự không hài lòng với thái độ của Thái tử Mohammed bin Salman khi nhà báo Jamal Khashoggi bị sát hại năm 2018. Trong khi đó, Saudi Arabia tính toán rằng nếu Trump tái đắc cử, họ sẽ có điều kiện đàm phán thuận lợi hơn, và thực tế cuộc đàm phán đã bị đình trệ trong thời gian chờ đợi kết quả bầu cử 2024.

Một vấn đề chính được các nhà phê bình quan tâm là việc thỏa thuận không thiết lập một cách rõ ràng các cơ chế kiểm soát công nghệ làm giàu uranium, một bước quan trọng trong việc sản xuất nhiên liệu cho nhà máy điện hạt nhân nhưng cũng có thể phục vụ phát triển vũ khí hạt nhân. Thoả thuận cho phép Mỹ là bên quyết định liệu Saudi Arabia có được phép tự làm giàu uranium sau khi hoàn thành nghiên cứu hay không, một quy định không có sự giám sát trực tiếp từ các tổ chức quốc tế như Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Giới chuyên gia lo ngại rằng việc giao hoàn toàn quyền này cho Mỹ có thể tạo tiền lệ để các nước khác chọn lựa các cơ quan kiểm tra theo ý mình, dẫn đến nguy cơ phổ biến hạt nhân lan rộng. Chuyên gia Jon Alterman của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế cảnh báo rằng điều này có thể tạo cơ hội cho Iran và các quốc gia khác viện dẫn thỏa thuận với Saudi Arabia để biện minh cho việc áp dụng các tiêu chuẩn giám sát không đồng nhất.

Ngược lại, một mô hình tốt hơn được coi là thỏa thuận giữa Mỹ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) năm 2009, trong đó đã thiết lập các cơ chế bảo đảm an toàn và ngăn ngừa phổ biến vũ khí hiệu quả, đồng thời củng cố mối quan hệ đối tác chiến lược giữa hai bên.

Saudi Arabia nhiều lần bày tỏ quan điểm sẽ không tự mình phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng nếu Iran sở hữu bom nguyên tử, Riyadh sẽ phải theo chân sớm nhất có thể. Thái tử Mohammed bin Salman từng nói với CBS News năm 2018 rằng việc này sẽ được xem xét nghiêm túc nhằm duy trì thế cân bằng sức mạnh trong khu vực đang đối mặt với nhiều bất ổn và mối lo ngại về an ninh.

Chính quyền Trump và các cố vấn của mình thường tiếp cận Saudi Arabia với tư duy thực dụng, xem đây là đối tác chiến lược quan trọng trong khu vực, không quá chú trọng đến các vấn đề nhân quyền như chính quyền tiền nhiệm. Mối liên hệ cá nhân thân thiết giữa Thái tử MBS và con rể Trump là Jared Kushner cũng đã góp phần tăng cường sự gắn bó trong mối quan hệ hai bên, đặc biệt trong lĩnh vực đầu tư và hợp tác kinh doanh.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.