Colombia bước sang thập kỷ thứ hai sau Hiệp định Hòa bình: Thách thức trong việc kể lại câu chuyện hòa bình

Ngày 26 tháng 9 năm 2016, tổng thống Colombia lúc bấy giờ Juan Manuel Santos, người nhận giải Nobel Hòa bình cùng năm đó, đã ký kết Hiệp định Hòa bình lịch sử với các lực lượng vũ trang cách mạng FARC tại thành phố Cartagena. Việc này đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử chiến tranh nội bộ kéo dài của Colombia, mở ra thời kỳ chuyển đổi sau xung đột.

Tính đến nay, 89% trong số hơn 11.000 cựu chiến binh ký kết hiệp định vẫn đang trong quá trình tái hòa nhập xã hội và hợp pháp hóa cuộc sống, thể hiện nền tảng vững chắc trong quá trình chuyển đổi. Ngoài ra, đã có trên 10,2 triệu người được ghi nhận là nạn nhân của cuộc xung đột lâu dài thông qua Hệ thống đăng ký người bị hại duy nhất, trong khi chính phủ đã chi hơn 127 nghìn tỷ peso để hỗ trợ quá trình hậu xung đột.

Chính trị Colombia đang bước vào giai đoạn mới đầy biến động khi Abelardo de la Espriella sẽ nhậm chức tổng thống vào ngày 7 tháng 8 năm 2026 với cam kết thay đổi mạnh mẽ chính sách hòa bình và an ninh, tập trung vào việc truy tố pháp lý nhóm tội phạm và xem xét kỹ lưỡng, thậm chí có thể giải thể Tòa Án Đặc Biệt Hòa Bình (JEP).

Điều này đặt ra thử thách không nhỏ cho giới báo chí khi họ phải đưa tin trong bối cảnh có nhiều mâu thuẫn chính trị, đặc biệt khi các nhóm tội phạm vẫn đưa ra những lời đe dọa nhằm hạn chế tự do báo chí. Từ năm 2017 đến 2019, 583 nhà báo bị dọa nạt vì đề cập các vấn đề nhạy cảm như đất đai, thay thế cây trồng trái phép, và phát triển địa phương, theo số liệu từ Quỹ Tự Do Báo Chí Colombia (FLIP).

Năm 2025, Colombia dẫn đầu khu vực Mỹ Latin về số vụ tấn công báo chí, với 468 cảnh báo và ít nhất 22 nhà báo buộc phải rời bỏ địa bàn để bảo vệ an toàn bản thân.

Bên cạnh những khó khăn tại trung tâm quyền lực, các vùng sâu vùng xa như Guaviare lại đối mặt với tình trạng bạo lực leo thang. Nhà báo nổi tiếng Esperanza Piedrahíta (tên giả) chia sẻ về thực trạng đáng báo động ở khu vực này: tranh chấp giữa các nhóm tội phạm Iván Mordisco và Calarcá gây ra cảnh cưỡng bức di dời, tuyển mộ trẻ em và người bản địa, tạo ra nguy cơ nghiêm trọng cho cộng đồng dân cư và an ninh khu vực.

Nói về việc tác nghiệp trong hoàn cảnh này, Esperanza cho biết nhóm phóng viên phải thực hiện nghiêm ngặt các bước chuẩn bị, bao gồm xin phép các nhóm vũ trang và các lãnh đạo địa phương để được phép tác nghiệp, đồng thời duy trì mối liên hệ mật thiết với cộng đồng nhằm tránh những rủi ro liên quan đến bạo lực.

Người dân trong các khu vực này lo ngại về khả năng giảm nhẹ hoặc thay đổi chính sách hòa bình có thể dẫn đến các cuộc không kích và dao động bạo lực mới, ảnh hưởng nghiêm trọng tới nhân sự yếu thế như trẻ em và người dân bản địa.

Humberto de la Calle, nhân vật chủ chốt trong các cuộc đàm phán hòa bình tại La Habana giai đoạn 2012-2016, nhìn nhận những đóng góp quan trọng của báo chí trong việc truyền tải cả điểm mạnh và hạn chế của quá trình thực thi thỏa thuận. Ông cũng bày tỏ quan ngại khi một phần báo chí có xu hướng thiên về chính trị, nên vai trò trung lập và khách quan là rất quan trọng.

Đáng chú ý, ông cho rằng việc loại bỏ hoàn toàn Tòa Án Đặc Biệt Hòa Bình là điều không thực tế, bởi đây là thiết chế được bảo vệ bởi luật pháp quốc gia và quốc tế, đồng thời đặt ra thách thức pháp lý và nhân sự lớn nếu các vụ kiện chuyển sang tòa án thường không đủ năng lực giải quyết.

De la Calle nhấn mạnh, báo chí cần duy trì sự độc lập, khách quan và đảm bảo giáo dục truyền thông để giúp công chúng hiểu rõ các mặt tích cực và tiêu cực của một quá trình đầy thách thức như vậy.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, Esperanza Piedrahíta quan niệm báo chí không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin mà còn là cầu nối giúp tạo sự đồng cảm và hiểu biết giữa người dân ở trung tâm và vùng xa xôi. Bà nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết nối, phối hợp giữa các cơ quan truyền thông địa phương và quốc gia để tăng cường sức lan tỏa và bảo vệ các nhà báo khỏi nguy cơ đe dọa.

Trong bối cảnh chính trị đang có nhiều bước ngoặt, nghề báo càng phải kiên định với nguyên tắc nghề nghiệp, tránh trở thành công cụ tuyên truyền của các phe phái cũng như không để chính trị chi phối trong việc đưa tin. Đây là trách nhiệm đạo đức và nghề nghiệp lớn lao để giữ gìn giá trị sự thật và công bằng trong xã hội.

Sự kiện đáng chú ý sắp tới là Festival Gabo 2026 tại Bogotá, nơi Juan Manuel Santos sẽ trao đổi cùng nhà báo Carmen Aristegui về chủ đề "Cơ hội thứ hai trên mảnh đất hòa bình" vào ngày 26/7/2026. Sự kiện này hứa hẹn cung cấp cái nhìn sâu sắc về hiện trạng và tương lai của Hiệp định Hòa bình Colombia.

Theo El Espectador