Malaysia tạm dừng đăng ký tị nạn gây lo ngại nguy cơ khủng hoảng với người mới đến

Chính phủ Malaysia gần đây đã yêu cầu Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) tạm dừng đăng ký người tị nạn mới trên lãnh thổ nước này để thiết lập một hệ thống nhận dạng sinh trắc học mới có tên gọi Dokumen Pendaftaran Pelarian (DPP). Bộ trưởng phụ trách cho biết hệ thống này sẽ giúp chính phủ Malaysia quản lý dữ liệu, xác thực danh tính và kiểm soát dân số người tị nạn hiện có hơn 215.000 người, không phải dựa vào hồ sơ của các tổ chức nước ngoài như trước.

DPP được tỉnh bào là mang tính kiểm soát chặt chẽ hơn với quy trình sàng lọc khắt khe, giúp phát hiện và cấp giấy tờ cho những người nộp đơn đủ điều kiện, tránh tình trạng người không đủ tiêu chuẩn vẫn được công nhận. Phó Bộ trưởng Ngoại giao Lukanisman Awang Sauni nhấn mạnh Malaysia không phải ký kết Công ước về người tị nạn 1951 nên không thể tiếp tục gánh vác việc quản lý người tị nạn một mình.

Tuy nhiên, các tổ chức nhân quyền và chuyên gia pháp lý cảnh báo việc dừng đăng ký tạm thời có thể dẫn đến nguy cơ "thảm họa cuối cùng" cho người mới đến Malaysia. Họ sẽ không có cách nào để chứng minh nhu cầu được bảo vệ, nên dễ bị truy bắt, bị tống tiền hoặc bóc lột bởi cả chính quyền lẫn người dân địa phương.

Ông Adrian Pereira, Giám đốc điều hành tổ chức North South Initiative, cho biết nếu hệ thống DPP và UNHCR đều ngưng hoạt động, cộng đồng người tị nạn sẽ không có phương án dự phòng, ảnh hưởng đến quyền tiếp cận nhà ở, ngân hàng và dịch vụ cơ bản khác.

Malaysia không công nhận pháp lý đối với người tị nạn giống như người nhập cư bất hợp pháp khác, dù UNHCR cung cấp thẻ nhận dạng nhưng cũng không có giá trị pháp lý chính thức. Luật sư hình sự Goh Cia Yee nhận định giấy DPP chỉ là giải pháp tạm thời, không thể thay thế cho việc cấp quyền cư trú hợp pháp hay quyền được ở lại Malaysia.

Việc ngưng đăng ký người tị nạn trước khi hệ thống DPP hoàn toàn đi vào hoạt động và có thể tiếp cận ngoài các trung tâm giam giữ sẽ tạo ra một khoảng trống pháp lý đáng kể. Người xin tị nạn có thể phải đối mặt với nguy cơ bị giam giữ hoặc áp giải ngay cả khi họ đang chờ xét duyệt hồ sơ, bởi chưa có cơ chế xác minh rõ ràng ngoài quá trình kiểm tra sàng lọc của DPP tập trung ở các trung tâm giam giữ.

Đặc biệt, các nhà hoạt động quyền tị nạn như Mahi Ramakrishnan cảnh báo xử lý di trú không nên thay thế cho việc xác định tình trạng tị nạn. Cần có các biện pháp bảo đảm ngăn chặn việc trục xuất người đến những nơi họ có nguy cơ bị bức hại chỉ vì không thể đăng ký trong giai đoạn chuyển tiếp.

Cùng lúc đó, chính phủ Malaysia cũng công bố kế hoạch trục xuất khoảng 5.000 người Myanmar bị giam giữ ở các trung tâm nhập cư bằng tàu hải quân, trong khuôn khổ thỏa thuận với Myanmar. Tuy nhiên, chưa rõ quy trình kiểm tra hồ sơ tị nạn hoặc việc UNHCR có được quyền tiếp cận hay không.

Malaysia từng thực hiện trục xuất hơn 1.000 người Myanmar bằng đường biển vào năm 2021 dù tòa án đã ra lệnh tạm ngưng. Các nhóm nhân quyền cho biết trong số này có cả những người xin tị nạn và người đã được UNHCR đăng ký.

Luật sư Goh cảnh báo bất kỳ quá trình hồi hương nào cũng phải đảm bảo quyền lợi bằng phỏng vấn kín, có thông dịch viên và hỗ trợ pháp lý, đồng thời cần có cơ chế đánh giá độc lập để tránh nguy cơ trục xuất không đúng cách.

UNHCR đánh giá cao nỗ lực của Malaysia trong việc cải tổ và tăng cường hệ thống đăng ký quản lý người tị nạn nhằm bảo đảm công bằng, minh bạch và hiệu quả hơn, đồng thời giúp bảo vệ những người chạy trốn khỏi xung đột và bức hại.

Phát ngôn viên UNHCR cho biết tổ chức đang thảo luận với chính phủ Malaysia để duy trì sự tiếp tục hỗ trợ cho người tị nạn, đặc biệt các trường hợp cần bảo vệ khẩn cấp.

Trong bối cảnh thù địch tăng cao trên mạng xã hội với cộng đồng Rohingya bị cáo buộc chiếm dụng công việc và đất đai tại Malaysia, UNHCR cảnh báo những câu chuyện mang tính xúc phạm vẫn đang thúc đẩy sự quấy rối và đe dọa họ.

Phó Bộ trưởng Lukanisman cũng nhấn mạnh kế hoạch di cư trở lại Myanmar với số lượng lớn sẽ được thực hiện theo thỏa thuận, nhưng chi tiết kiểm tra hồ sơ tị nạn vẫn chưa được công bố và UNHCR chưa xác nhận quyền tiếp cận.

Các yêu cầu bình luận từ UNHCR và Bộ trưởng Bộ Nội vụ Saifuddin Nasution Ismail chưa được trả lời.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.