Trump đặt dấu hỏi về thỏa thuận hạt nhân Mỹ - Saudi Arabia đầy tranh cãi

Ngày 14/6, Mỹ và Saudi Arabia đã ký một thỏa thuận lịch sử nhằm hỗ trợ Riyadh phát triển chương trình năng lượng hạt nhân dân sự, điều được coi là một bước đột phá giúp Saudi Arabia có thể tiến tới làm giàu uranium. Đây là thành quả lâu dài mà Saudi Arabia mong muốn đạt được để gia tăng năng lực năng lượng cũng như vị thế khu vực.

Tuy nhiên, sự kiện này có bước ngoặt bất ngờ khi cựu Tổng thống Donald Trump lên tiếng vào sáng cùng ngày, cho biết thỏa thuận trên chỉ được phê duyệt khi Saudi Arabia đồng ý bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel, một điều kiện chưa từng công khai nêu trước đó, khiến Riyadh có thể gặp nhiều áp lực. Trump nhấn mạnh trên mạng xã hội Truth Social rằng thỏa thuận sẽ được phê duyệt nhưng "hoàn toàn phụ thuộc vào việc Saudi Arabia gia nhập Abraham Accords", một sáng kiến nhằm thiết lập quan hệ giữa Israel và các quốc gia Hồi giáo, đặc biệt là ở vùng Trung Đông.

Trước đó, Thái tử Mohammed bin Salman của Saudi Arabia đã khẳng định chỉ chấp nhận việc gần gũi với Israel nếu quốc gia này đưa ra các bước tiến đảm bảo thành lập một nhà nước Palestine độc lập và vững chắc. Quan điểm này là rào cản lớn đối với một thỏa thuận ngoại giao kéo dài và phức tạp giữa hai bên.

Bối cảnh căng thẳng trong khu vực cũng góp phần làm phức tạp tình hình, khi Mỹ đang thúc đẩy chiến dịch quân sự gia tăng chống lại Iran. Các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ, trong đó có Saudi Arabia, đang chịu nhiều đòn trả đũa bằng tên lửa và drone từ Tehran. Không những thế, Iran đặt thế kiểm soát nghiêm ngặt tại eo biển Hormuz, tuyến xuất khẩu dầu khí quan trọng của vùng Vịnh, khiến Saudi Arabia càng thêm lao đao. Chưa kể các cuộc tấn công từ phía phiến quân Houthi nhằm vào các cơ sở dầu mỏ của Saudi Arabia đang tiếp tục gây thiệt hại nghiêm trọng.

Theo thông tin từ Financial Times, thỏa thuận sẽ cho các công ty Mỹ vai trò chủ đạo trong phát triển chương trình năng lượng hạt nhân của Saudi Arabia, bao gồm khả năng xây dựng cơ sở làm giàu uranium do Mỹ dẫn đầu sau một nghiên cứu chung. Tuy nhiên, thỏa thuận thiếu các điều khoản “chuẩn vàng” thường thấy trong các hiệp định 123 khác giữa Mỹ và quốc gia khác, vốn cấm làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân, đồng thời yêu cầu các cuộc thanh sát định kỳ bởi Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Điều này làm dấy lên lo ngại Saudi Arabia có thể dùng thỏa thuận như bàn đạp để phát triển chương trình vũ khí hạt nhân trong tương lai. Rosemary Kelanic, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại Defense Priorities – một tổ chức nghiên cứu chính sách thúc đẩy sự kiềm chế của Mỹ – cho rằng Mỹ chưa từng hỗ trợ quốc gia nào làm giàu uranium tại chỗ do nguy cơ phổ biến hạt nhân.

Trong khi đó, các quan chức Mỹ khẳng định thỏa thuận có các biện pháp bảo vệ. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố với báo chí rằng Washington không đồng thuận bất cứ thỏa thuận nào có thể dẫn tới mất kiểm soát trong vấn đề phổ biến hạt nhân. Tuy nhiên, Emma Belcher, Chủ tịch tổ chức Ploughshares chuyên giảm thiểu mối đe dọa vũ khí hạt nhân, cảnh báo việc Mỹ ký thỏa thuận riêng lẻ có thể tạo tiền lệ nguy hiểm và đáng lo ngại khi các quốc gia không muốn có thanh sát viên – điều đang được áp dụng phổ biến trên thế giới.

Thỏa thuận hạt nhân được công bố trong bối cảnh khu vực Trung Đông đang đứng trước nhiều biến động. Mỹ phát động chiến dịch quân sự tái khởi động chống lại Iran, tăng cường mối quan hệ với các đồng minh vùng Vịnh giữa lúc các cuộc tấn công bằng tên lửa và drone nhằm vào Saudi Arabia diễn ra ngày càng nhiều. Iran giữ quyền kiểm soát quan trọng tại eo biển Hormuz, khu vực chiến lược trong xuất khẩu dầu khí toàn cầu, làm gia tăng áp lực đối với Saudi Arabia vốn đang vật lộn với các đòn tấn công liên tục từ phiến quân Houthi.

Dư luận thế giới theo dõi kỹ lưỡng sự phát triển trong quan hệ Mỹ - Saudi Arabia cũng như khả năng thỏa thuận về năng lượng hạt nhân có thể mở ra một cuộc đua mới trong khu vực đối với các chương trình hạt nhân dân sự hoặc quân sự.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.