Mỹ và Ả Rập Xê Út ký thỏa thuận phát triển năng lượng hạt nhân dân sự

Mỹ và Ả Rập Xê Út vừa ký kết một thỏa thuận quan trọng về hợp tác trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân dân sự. Theo đó, các công ty Mỹ sẽ có cơ hội lớn để tham gia vào dự án hạt nhân đang phát triển tại Ả Rập Xê Út, đồng thời Washington cũng mong muốn duy trì sự kiểm soát đối với tiến trình phát triển này.

Thư ký Ngoại giao Mỹ Marco Rubio cho hay Washington ưu tiên để Riyadh phát triển chương trình hạt nhân thông qua hợp tác với phía Mỹ thay vì các quốc gia khác. Ông giải thích: "Khi các quốc gia quyết định phát triển chương trình hạt nhân dân sự, chúng tôi muốn họ làm điều đó cùng chúng tôi. Điều này cho phép chúng tôi ảnh hưởng đến hướng đi của chương trình". Ông Rubio khẳng định mọi thỏa thuận sẽ bao gồm các cam kết ngăn chặn chuyển đổi chương trình dân sự thành quân sự. "Bảo đảm tốt nhất là sự tham gia của công nghệ và các công ty Mỹ trong quá trình này", ông nhấn mạnh.

The New York Times nhận định thỏa thuận này khiến các chuyên gia về kiểm soát vũ khí hạt nhân lo ngại. Không giống thỏa thuận năm 2009 với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) được xem là "tiêu chuẩn vàng" của việc ngăn chặn phổ biến hạt nhân, thỏa thuận với Ả Rập Xê Út không có các điều khoản giới hạn nghiêm ngặt đối với hoạt động làm giàu uranium. Ngoài ra, Riyadh cũng không bắt buộc ký "phụ lục bổ sung" của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho phép thanh sát đột xuất các cơ sở hạt nhân.

Thỏa thuận trao quyền cho Ả Rập Xê Út tiến hành làm giàu uranium trên lãnh thổ sau hai năm và có khả năng hạn chế quyền tiếp cận của thanh sát viên đối với một số cơ sở. The New York Times cho rằng hai nhượng bộ này là chưa từng có trong các thỏa thuận tương tự mà Mỹ đã ký trong những năm gần đây, từ đó dấy lên lo ngại Riyadh có thể phát triển vũ khí hạt nhân trong tương lai.

Chuyên gia về an ninh và kiểm soát vũ khí hạt nhân Maxim Nosenko thuộc Trung tâm PIR chia sẻ với Rossiyskaya Gazeta rằng thỏa thuận này đã được đưa ra thảo luận trong nhiều năm và phụ thuộc vào từng chính quyền Mỹ. Trong khi chính quyền Tổng thống Donald Trump có xu hướng cho phép Ả Rập Xê Út tự làm giàu uranium, các chính quyền khác lại tiếp cận thận trọng hơn.

Theo ông, Mỹ muốn tận dụng thỏa thuận để mở rộng vị thế ngành công nghiệp hạt nhân trên thị trường Ả Rập Xê Út, trong khi Riyadh có thể đẩy nhanh kế hoạch phát triển năng lượng hạt nhân vốn đề ra từ trước với mục tiêu xây dựng 16 lò phản ứng đến năm 2030 và đầu tư hơn 100 tỷ USD.

Về khả năng Ả Rập Xê Út phát triển vũ khí hạt nhân, ông Nosenko cho biết các chuyên gia đã cảnh báo từ lâu. Trong báo cáo Security Index Yearbook, Ả Rập Xê Út là một trong những quốc gia có thể theo đuổi kho vũ khí hạt nhân. Tình hình căng thẳng gia tăng ở Iran từ đầu năm 2026, khi các địa điểm tại Ả Rập Xê Út trở thành mục tiêu tấn công, như cuộc tấn công vào trung tâm vận chuyển dầu khí tại thành phố Yanbu gần thánh địa Mecca và Medina, làm dấy lên lo ngại về an ninh khu vực.

Là biện pháp đối phó, Ả Rập Xê Út đã kích hoạt một số điều khoản trong thỏa thuận phòng thủ chiến lược với Pakistan, triển khai binh sĩ và máy bay chiến đấu Pakistan trên đất nước mình. Tuy nhiên, diễn biến mới nhất cho thấy các biện pháp này chưa đủ để đảm bảo an ninh.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận với Mỹ được coi là tín hiệu Riyadh đang tiến một bước ổn định trong phát triển chương trình hạt nhân. Mặc dù quốc gia này đã sở hữu tên lửa của Trung Quốc có khả năng mang đầu đạn hạt nhân từ những năm 1980, nhưng nền tảng kỹ thuật để tự phát triển vũ khí hạt nhân vẫn chưa hoàn chỉnh. Do đó, thỏa thuận với Mỹ lúc này chưa nên nhìn nhận ở góc độ quân sự mà chủ yếu mang tính kinh tế và chính trị. Tuy nhiên, ngay cả về mặt tín hiệu cũng gây lo ngại trong khu vực và có thể khởi đầu cho cuộc chạy đua vũ trang mới.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.