Mỹ và Saudi Arabia ký thỏa thuận hạt nhân dân sự đầy tranh cãi

Bộ Năng lượng Mỹ cho biết, ngày 23/7/2026, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright và người đồng cấp Saudi Arabia, Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, đã ký kết một thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự, gọi là thỏa thuận 123, theo tên của điều luật Mỹ năm 1954 về hợp tác hạt nhân quốc tế. Tính đến nay, Mỹ đã ký 26 thỏa thuận dạng này với 50 quốc gia và cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế IAEA. Nội dung thỏa thuận cho phép các công ty Mỹ tiếp cận và tham gia phát triển chương trình năng lượng hạt nhân của Saudi Arabia. Đây là thỏa thuận trị giá nhiều tỷ USD và kéo dài 30 năm, theo đó Mỹ sẽ là nhà cung cấp độc quyền vật liệu và công nghệ hạt nhân cho Saudi Arabia, loại trừ các quốc gia khác.

Thông qua thỏa thuận, các công ty Mỹ sẽ được xây dựng các nhà máy điện hạt nhân tại Saudi Arabia, nước hiện chưa có công trình tương tự. Theo Wall Street Journal, Westinghouse Electric, nhà sản xuất lò phản ứng hạt nhân lớn của Mỹ, được kỳ vọng sẽ hưởng lợi nhiều nhất. Saudi Arabia sẽ sử dụng điện hạt nhân để đáp ứng nhu cầu năng lượng đang tăng cao.

Một điểm đáng chú ý là thỏa thuận không loại trừ khả năng Saudi Arabia xây dựng cơ sở làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng, những hoạt động có thể phục vụ mục đích quân sự nếu không kiểm soát chặt chẽ. Bộ Năng lượng Mỹ không tiết lộ chi tiết cuộc điều tra chung quyết định về việc có cho phép những hoạt động này hay không. Tin từ Reuters cho biết thỏa thuận không bắt buộc Mỹ phải chuyển giao công nghệ làm giàu uranium, nhưng cũng không loại trừ khả năng này.

Saudi Arabia cam kết sẽ từ chối các đề nghị từ các quốc gia khác về cung cấp công nghệ, ví dụ như các đề nghị từng được Trung Quốc, Nga hay Hàn Quốc đưa ra trước đây. Đổi lại, Mỹ cung cấp độc quyền vật liệu và công nghệ cho chương trình hạt nhân của Saudi Arabia.

Tuy nhiên, thỏa thuận này thiếu nhiều điều kiện bảo vệ truyền thống, đặc biệt là các tiêu chuẩn "vàng" nhằm ngăn chặn gia tăng nguy cơ vũ khí hạt nhân như cấm làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu dùng rồi. Saudi Arabia được cho là được phép tiến hành những hoạt động này theo thỏa thuận mới. Thêm vào đó, Hiệp ước bổ sung cho phép cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế IAEA kiểm tra không báo trước cũng không được áp dụng. Điều này làm hạn chế khả năng giám sát của IAEA đối với chương trình hạt nhân Saudi Arabia. Mặc dù vậy, Saudi Arabia còn có tài nguyên uranium của riêng mình, không hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn cung Mỹ.

Saudi Arabia là quốc gia tiêu thụ năng lượng lớn thứ hai ở Trung Đông, phụ thuộc chủ yếu vào nhiên liệu hóa thạch để phát điện, một phần đáng kể trong đó là sản xuất phục vụ tiêu dùng nội địa. Nhu cầu điện năng tăng liên tục trong khi sản lượng dầu không tăng đáng kể khiến nước này tìm kiếm giải pháp năng lượng mới bền vững hơn, trong đó có năng lượng hạt nhân.

Kế hoạch phát triển năng lượng hạt nhân của Saudi Arabia đã được đề ra từ năm 2009. Thỏa thuận với Mỹ mở ra nhiều tùy chọn linh hoạt hơn cho Saudi Arabia so với các hạn chế trước đây về việc chấp nhận tiêu chuẩn vàng và hiệp ước bổ sung IAEA. Trước đó, chính quyền Biden dự kiến thỏa thuận với các điều khoản chặt chẽ hơn, bị Saudi Arabia phản đối. Thỏa thuận hiện tại được coi là thành tựu lớn trong quan hệ hợp tác Mỹ - Saudi dưới thời Tổng thống Donald Trump.

Mặc dù Mỹ và Saudi Arabia có quan hệ đối tác mật thiết, Israel vẫn là đồng minh chính của Mỹ trong khu vực Trung Đông. Israel, quốc gia duy nhất sở hữu vũ khí hạt nhân trong khu vực, lên tiếng phản đối thỏa thuận do không được tham vấn và lo ngại về an ninh khu vực. Các cựu quan chức Israel gọi đây là thất bại chiến lược và cảnh báo nguy cơ mất kiểm soát tại vùng Vịnh.

Tuy nhiên, sau khi có thông tin về thỏa thuận, Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận này chỉ được thực hiện nếu Saudi Arabia tham gia "Abraham Accords" - hiệp định bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Arab. Tuy nhiên, hiện chưa rõ việc này có được ghi trong thỏa thuận chính thức hay chỉ là tuyên bố chính trị.

Việc Saudi Arabia có gia nhập hiệp định hòa bình Abraham Accords sẽ là bước đột phá lớn trong quan hệ khu vực, đồng thời được xem là điều kiện quan trọng để Mỹ duy trì sự cân bằng quyền lực trong khu vực và giảm bớt những lo ngại liên quan đến chương trình hạt nhân mới của Saudi Arabia.

Theo đó, thỏa thuận hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Saudi Arabia mở ra cả cơ hội và thách thức, đặc biệt về mặt kiểm soát không phổ biến vũ khí hạt nhân và an ninh khu vực Trung Đông.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.