Humboldt Forum sau 5 năm: Bước vào thử thách mới trong vai trò không gian đối thoại đa văn hóa

Vào năm 2021, Humboldt Forum khai trương tại Berlin như một điểm nhấn văn hóa và lịch sử quan trọng, đặt trong khuôn viên lại của Cung điện Berlin tái thiết mang kiến trúc Phổ. Mục tiêu của trung tâm là không chỉ trở thành nơi lưu giữ các bộ sưu tập dân tộc học gắn liền với lịch sử thuộc địa, mà còn mở rộng thành không gian đối thoại về chủ đề thuộc địa và hậu quả của nó. Cựu Bộ trưởng Bộ Văn hóa Monika Grütters từng gọi đây là "bảo tàng kiểu mới" nhằm thúc đẩy đối thoại hòa bình giữa các dân tộc.

Trong số nhiều hiện vật đáng chú ý, chiếc thuyền Luf từ Papua New Guinea được trưng bày như biểu tượng cho hành trình và bối cảnh đầy tranh cãi của các hiện vật thuộc địa. Những hiện vật này gắn liền với thời kỳ bạo lực và áp bức thuộc địa, gây ra nhiều tranh luận về tính hợp pháp và đạo đức trong việc trưng bày chúng tại trung tâm.

Mặc dù đã mở cửa được năm năm, không phải ai cũng cho rằng Humboldt Forum đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Ông Volker Hassemer, cựu ủy viên văn hóa Berlin, nhận xét nơi đây chưa đạt được tầm ảnh hưởng như một không gian đối thoại quốc tế thực thụ. Ông cho rằng các nền văn hóa trên thế giới chưa cảm thấy thực sự được mời gọi phát biểu, chưa đạt được mục tiêu thúc đẩy sự hoạt hóa và hiện diện đa chiều trong văn hóa.

Sự phức tạp trong cơ cấu điều hành cũng đang được đặt câu hỏi. Humboldt Forum hiện là kết hợp giữa Đại học Humboldt, thành phố Berlin và Quỹ Bảo tồn Văn hóa Phổ, do Quỹ Humboldt Forum điều hành. Tuy nhiên, cơ quan này không có quyền quyết định đầy đủ, làm giảm hiệu quả lãnh đạo và tầm nhìn chung.

Năm 2026, Bộ trưởng Văn hóa đương nhiệm Wolfram Weimer nhìn nhận dịp kỷ niệm năm năm là cả một "thành công và bước ngoặt", nhấn mạnh rằng các giai đoạn thành lập và xây dựng đã hoàn tất, chuẩn bị cho "nhiệm vụ khó khăn hơn" phía trước nhằm củng cố bản sắc và vai trò cho trung tâm. Ngược lại, Giám đốc điều hành Quỹ Humboldt Forum, ông Hartmut Dorgerloh, thể hiện sự hài lòng với sự phát triển, khẳng định nơi đây là điểm hẹn cho các cuộc trao đổi về những vấn đề then chốt của thời đại, và các hoạt động thu hút được sự tham gia của cộng đồng.

Tuy nhiên, sự hoài nghi vẫn tồn tại, đặc biệt từ giới chuyên môn. Một trong những nhà báo văn hóa, Nicola Kuhn của Berliner Tagesspiegel, cho rằng mặc dù điểm đến thu hút đông đảo khách du lịch, nhưng trung tâm chưa hoàn toàn chinh phục được cộng đồng nghệ thuật địa phương, vẫn gặp nhiều phản ứng dè dặt.

Kiến trúc Phổ lịch sử được tái hiện trở thành nguồn cơn tranh luận không ngừng. Nhiều nhà phê bình, trong đó có Noa K. Ha - giám đốc khoa học Trung tâm nghiên cứu nhập cư và hòa nhập Đức, gọi đây là một cử chỉ kiến trúc phục hồi mang tính thuộc địa, bởi mặt tiền tòa nhà ngầm tôn vinh quá khứ thuộc địa của Đức. Bà đề xuất cần có cách xử lý biểu tượng này, như loại bỏ hay chỉnh sửa mặt tiền để thể hiện sự phê phán lịch sử rõ ràng hơn, đồng thời giữ vai trò của các triển lãm nội bộ chú trọng góc nhìn phê phán.

Mặc dù thế, bà cũng ghi nhận những ảnh hưởng tích cực từ sự ra đời của Humboldt Forum, đặc biệt trong việc kích thích các cuộc tranh luận xã hội về mối liên hệ giữa lịch sử thuộc địa và phân biệt chủng tộc. Việc vận động để trả lại các hiện vật như bộ sưu tập Đồng Benin từ Nigeria cũng được đánh giá tích cực như một bước đầu trong công tác trả lại tài sản văn hóa.

Dù đã có những kết quả bước đầu, công tác nghiên cứu nguồn gốc và hoàn trả hiện vật còn đối mặt nhiều trở ngại. Các quyết định trả lại tài sản đang trong quá trình thương lượng phức tạp, khiến việc thực hiện bị chậm trễ. Quỹ Bảo tồn Văn hóa Phổ cho hay cần thêm nguồn lực tài chính để mở rộng nghiên cứu và đạt được các thỏa thuận về trả lại trong tương lai.

Tuy nhiên, vẫn có lo ngại rằng công tác này có thể bị chững lại sau các bước tiến ban đầu. Chuyên gia Noa K. Ha cảnh báo rằng thực chất các Đồng Benin chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, nhấn mạnh cần song song thúc đẩy việc trả lại nhiều hiện vật bị đánh cắp khác và làm sâu sắc hơn nghiên cứu nguồn gốc hiện vật.

Năm năm kể từ khi khai trương, Humboldt Forum tiếp tục là không gian văn hóa đầy thách thức và nhiều tranh luận. Với khoảng 3,3 triệu lượt khách tham quan hàng năm, trong đó 60% là khách du lịch, trung tâm đang giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa Berlin, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với việc củng cố vị thế trong lòng cộng đồng địa phương và phát triển vai trò rộng lớn hơn trong đối thoại văn hóa toàn cầu.

Những bước đi tiếp theo sẽ quyết định tương lai của Humboldt Forum, khi trung tâm cần vừa giữ vai trò lưu giữ và giới thiệu các giá trị văn hóa, vừa đổi mới để trở thành nơi hội tụ tiếng nói đa dạng, minh bạch và mang tính chính trị rõ ràng trong xử lý các di sản thuộc địa còn nhiều nhạy cảm.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.