Những điều cần biết để phòng ngừa và phát hiện sớm viêm gan

Gan là một trong những cơ quan hoạt động nhiều nhất trong cơ thể con người, đảm nhận lọc máu, chuyển hóa dinh dưỡng, lưu trữ năng lượng và sản xuất protein. Đặc biệt, gan còn giúp loại bỏ các chất độc hại. Tuy nhiên, gan có khả năng bù đắp tổn thương rất cao nên ngay cả khi bắt đầu bị viêm hoặc tổn thương, người bệnh có thể không nhận ra các dấu hiệu trong nhiều năm.

Điều này làm cho viêm gan trở thành một trong những thách thức lớn trong y tế, khi hàng triệu người nhiễm virus viêm gan mà không hề hay biết, cho đến khi bệnh gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Viêm gan thực chất là tình trạng viêm ở gan, và khi nguyên nhân là do virus viêm gan, quá trình cơ thể chống lại virus có thể làm tổn thương tế bào gan. Tiến sĩ Cristina Torres, chuyên gia về gan tại Đại học Rosario và Bệnh viện Italiano ở Buenos Aires, giải thích rằng khi gan bị viêm, nhiều tế bào gan có thể chết đi.

Viêm gan virus được phân loại thành năm loại chính: A, B, C, D và E, mỗi loại có cách truyền bệnh và mức độ ảnh hưởng khác nhau. Trong đó, viêm gan B và C gây ra 95% số ca tử vong liên quan đến viêm gan trên toàn thế giới.

Khi viêm gan xuất hiện ở giai đoạn cấp tính, người bệnh có thể bị mệt mỏi dữ dội, khó chịu chung, buồn nôn, đau bụng và biểu hiện điển hình là vàng da, vàng mắt (ictericia). Ngoài ra, nước tiểu có thể sẫm màu hơn và phân nhạt màu hoặc trắng nhợt. Trong trường hợp có các dấu hiệu này, bệnh nhân nên tìm đến bác sĩ để khám kịp thời.

Viêm gan B chủ yếu lây qua đường tình dục và có thể truyền từ mẹ sang con trong quá trình mang thai hoặc lúc sinh, gọi là truyền dọc. Khi nhiễm từ lúc mới sinh, nguy cơ thành viêm gan mãn tính rất cao, lên đến 90-95%. Trong khi đó, khoảng 95% người lớn có thể tự loại virus ra khỏi cơ thể trong vòng sáu tháng, chỉ có khoảng 5% phát triển viêm gan B mãn tính cần điều trị để ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng như xơ gan hay ung thư gan.

Ngược lại, viêm gan C chủ yếu lây qua tiếp xúc với máu nhiễm bệnh, chẳng hạn qua truyền máu trước năm 1992 hoặc dùng chung kim tiêm ở những người sử dụng ma túy tiêm tĩnh mạch. Hiện chưa có vaccine phòng viêm gan C, nhưng có thuốc điều trị hiệu quả với tỷ lệ khỏi lên đến hơn 98% chỉ sau vài tuần.

WHO đặt mục tiêu loại bỏ viêm gan B và C như một mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng trước năm 2030, bao gồm giảm 90% số ca nhiễm mới và giảm 65% tỷ lệ tử vong do viêm gan. Ngoài ra, WHO muốn giảm tỷ lệ nhiễm viêm gan B ở trẻ dưới 5 tuổi xuống dưới 0,1%.

Ở Colombia, các vaccine viêm gan A và B được đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng. Vaccine viêm gan B được tiêm ngay sau khi sinh và nhắc lại ở tháng 2, 4 và 6, trong khi vaccine viêm gan A được tiêm lúc trẻ tròn 1 tuổi. Việc này giúp ngăn ngừa nhiều trường hợp nhiễm viêm gan từ khi còn nhỏ.

Phụ nữ mang thai được xét nghiệm viêm gan B trong quá trình khám thai. Nếu mẹ bị nhiễm, điều trị giảm tải virus trong thai kỳ và tiêm kháng thể cùng vaccine cho trẻ sơ sinh sẽ giảm thiểu nguy cơ lây truyền.

Sự thiếu nhận thức về việc đã tiêm phòng hay chưa ở người lớn cũng là thách thức. Việc kiểm tra lại hồ sơ tiêm chủng và hỏi ý kiến bác sĩ là cần thiết để hoàn thành lịch tiêm đúng cách.

Bên cạnh viêm gan virus, hiện nay bệnh gan liên quan đến rối loạn chuyển hóa (trước đây gọi là gan nhiễm mỡ) trở thành nguyên nhân phổ biến dẫn đến khám gan chuyên khoa. Những yếu tố nguy cơ gồm béo phì, tiểu đường, cholesterol cao, ít vận động và chế độ ăn nhiều đường, thực phẩm chế biến sẵn.

Tự ý uống thuốc hoặc sử dụng các loại thực phẩm chức năng, thảo dược không kiểm soát cũng có thể gây tổn hại gan, nhất là với người đã có bệnh gan hoặc đang dùng nhiều thuốc khác.

Chuyên gia khuyên rằng việc bảo vệ gan bao gồm duy trì tiêm chủng đầy đủ, khám sàng lọc khi có nguy cơ, phát hiện sớm triệu chứng, đồng thời xây dựng lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân đối, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn, loại bỏ rượu bia và tránh tự dùng thuốc tùy tiện. Những biện pháp này có thể giúp gan tránh khỏi những tổn thương nghiêm trọng do viêm hoặc bệnh gan khác gây ra.

Việc hiểu rõ tính chất lặng lẽ của viêm gan sẽ giúp người dân chủ động phòng tránh và chăm sóc gan một cách hiệu quả hơn.