Christopher Nolan tái hiện Odyssey theo phong cách hiện đại, loại bỏ bóng tối nguyên tác của Homer

Bộ phim dựa trên tác phẩm Odyssey của Homer do đạo diễn Christopher Nolan thực hiện đã thu về 264 triệu USD (196 triệu bảng Anh) chỉ trong cuối tuần ra mắt, khiến tác phẩm thơ anh hùng gần 3.000 năm tuổi này được đông đảo công chúng hiện đại đón nhận. Sự kiện này còn giúp các bản dịch của Odyssey nhanh chóng leo lên danh sách bán chạy, trong đó suất chiếu tại rạp BFI Imax ở London luôn trong tình trạng cháy vé kéo dài tận tháng 9.

Bộ phim khơi dậy một “cơn sốt Odyssey” mới trong văn hóa đại chúng, đồng thời chứng minh sức sống trường tồn của tác phẩm cổ điển dù đã trải qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, không thể xem đây là một bản chuyển thể thuần khiết, khi Nolan cùng ê-kíp buộc phải lựa chọn cách tiếp cận dựa trên góc nhìn và thời đại của họ.

Nolan nổi bật trong việc tái hiện cấu trúc phi tuyến tính đặc trưng của Odyssey. Tác phẩm ca dài kể về hành trình trở về sau mười năm chiến tranh thành Troy của Odysseus, xen kẽ các đoạn hồi tưởng và dòng thời gian song song. Những quái vật, phù thủy, phép thuật cùng bão tố biển cả làm hành trình thêm phần ly kỳ. Ở cuối câu chuyện, Odysseus hóa trang thành người ăn xin để thâm nhập vào nhà mình, dẫn đến cuộc trả thù đẫm máu như phong cách đạo diễn Quentin Tarantino.

Điều này tiếp nối phong cách dựng phim phức tạp từng thể hiện trong Inception, Memento hay The Prestige của Nolan, tạo nên một trải nghiệm điện ảnh trí tuệ, đầy tính nghệ thuật.

Một điểm khác biệt rõ nét là diện mạo nhân vật trung tâm - Odysseus. Trong phim do Matt Damon thủ diễn, ông là người trầm lặng, gian khó và đầy dằn vặt, trái với hình ảnh Odysseus trong thơ ca: giỏi ăn nói, duyên dáng và tài trí, thường sử dụng ngôn ngữ đầy sức thuyết phục.

Khác biệt này xuất phát từ mong muốn của Nolan tập trung khai thác khía cạnh tâm lý nặng nề, có phần chịu ảnh hưởng của truyền thống đạo Do Thái - Thiên Chúa giáo và cảm thức về một thế giới mệt mỏi hậu chiến tranh. Từ đó, nhân vật mang gánh nặng tội lỗi sau chiến tranh nhiều hơn là người chiến binh hào hoa của Homer.

Điều đáng chú ý khác là phim không có các nhân vật như Nestor, người đánh dấu dòng kế thừa chiến binh trong nguyên tác, khiến mất đi một chiều sâu truyền thống. Mối quan hệ giữa Odysseus và con trai Telemachus cũng được thay đổi: phim tạo cơ hội cho Telemachus thoát khỏi gánh nặng chiến tranh thay vì cùng cha đối phó kẻ thù trong gia đình.

Phim cũng là tác phẩm không chống chiến tranh, nhưng làm giảm sự tàn khốc và sự tồn tại cứng rắn của chiến tranh như là thực tế cuộc sống trong Odyssey gốc. Nolan còn chịu trách nhiệm trong việc đưa vào ý niệm về trách nhiệm đạo đức của Odysseus đối với sự tàn phá thành Troy – một chi tiết không có trong thơ ca nguyên thủy.

Nolan đã loại bỏ nhiều chi tiết đen tối và tàn bạo như cảnh treo cổ các nô lệ nữ trong nguyên tác, cũng như cắt giảm nét hài hước và sự duyên dáng vốn có trong các nhân vật nữ. Lupita Nyong’o thể hiện Helen trong trạng thái căm hờn và bị tổn thương, khác biệt với hình ảnh thanh lịch, duyên dáng vốn có trong thơ ca.

Nữ phù thủy Circe do Samantha Morton đảm nhận là hình ảnh lạ lùng và mang tính hùng vĩ, nhưng không có nét thu hút hay hài hước như nguyên tác. Các vị thần như Calypso với lời than phiền về tiêu chuẩn đôi trong quan hệ tình dục hay Athena và Nausicaa đều bị loại khỏi phim, mất đi các mối quan hệ kịch tính và tình cảm phong phú trong bản gốc.

Đặc biệt, Penelope (Anne Hathaway đóng) trong phim cũng bị giản lược nhiều lớp tính cách phức tạp, biến cô trở thành nhân vật ít bí ẩn hơn so với thơ.

Việc Nolan lược bỏ vai trò thần linh nhằm tập trung khai thác tâm lý và lựa chọn của con người là quyết định dễ hiểu trong điện ảnh, bởi sự hiện diện của các vị thần trên màn ảnh có thể trở nên vụng về và khó thu hút người xem hiện đại. Nhà văn Colm Tóibín từng chia sẻ rằng khi viết House of Names về thời kỳ chiến tranh thành Troy, ông cũng chọn loại bỏ yếu tố thần linh để tập trung vào con người.

Tuy nhiên, vẫn còn tiếc nuối khi việc giảm nhẹ các yếu tố thần thoại cũng đồng nghĩa với mất đi những khoảnh khắc sắc sảo và hài hước, như tranh luận về chuẩn mực tình dục giữa các vị thần trong nguyên tác.

Mặc dù nên thưởng thức bộ phim với vai trò trải nghiệm điện ảnh hiện đại, độc giả vẫn được khuyến khích đọc lại tác phẩm Odyssey dưới dạng nguyên bản hoặc qua các bản dịch chuyên sâu. Về điều này, tác giả bài viết điểm qua các nguồn tham khảo bổ ích giúp khám phá nhiều nét đặc sắc của thơ Homer mà phim không thể truyền tải.

Ví dụ, tác phẩm "Rhapsody: a Manifesto" của Alice Oswald được đánh giá cao vì làm nổi bật tính chất đa lớp, đa chiều của các câu chuyện trong Odyssey, cũng như phép ẩn dụ và kỹ thuật ngôn từ giúp thơ ca trở thành hành trình xuyên thời gian độc đáo không thể sao chép bằng hình ảnh trên màn ảnh.

Bộ phim giúp khán giả nhìn thấy những ưu tư và giới hạn cảm nhận của thế giới hiện đại, còn việc đọc thơ lại mở ra cánh cửa bước vào một thế giới khác, kỳ lạ, sâu sắc và đầy mê hoặc mà không một công nghệ màn ảnh nào có thể thay thế.

Charlotte Higgins là biên tập viên văn hóa của Guardian, người viết bài gốc đánh giá về bộ phim và tác phẩm Odyssey.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.