Trí tuệ nhân tạo tại Trung Quốc đe dọa việc làm truyền thống như thế nào

Trên các tuyến phố có nhiều cây xanh của thành phố Vũ Hán, Trung Quốc, sự xuất hiện của các xe taxi tự lái mang tên Apollo Go do Baidu vận hành đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ. Tuy nhiên, tháng 3 vừa qua, hàng loạt chiếc taxi không người lái này đã gặp sự cố "lỗi hệ thống" khiến nhiều hành khách bị mắc kẹt trên đường trong nhiều giờ. Sự cố này khiến dịch vụ taxi tự lái phải tạm thời rút khỏi các tuyến phố Vũ Hán, mở ra cơ hội cho những lái xe taxi truyền thống như ông Yao Xinnong, 45 tuổi. Trước đó, thu nhập của ông đã giảm khoảng 40% kể từ khi Apollo Go được triển khai năm 2022, nhưng sau đợt ngừng hoạt động này, ông đã có thể kiếm lại thu nhập của mình khi khách hàng chuyển trở lại phương thức vận tải truyền thống.

Ông Yao thẳng thắn chia sẻ rằng bản thân không thích các xe tự lái này bởi ảnh hưởng lớn của chúng đối với sinh kế của những người như ông. Sự kiện này góp phần làm nổi bật những căng thẳng xã hội ngày càng tăng tại Trung Quốc khi AI được mở rộng nhanh chóng trong bối cảnh thị trường lao động trở nên bấp bênh hơn.

Chính phủ Trung Quốc đang thúc đẩy ứng dụng AI với quy mô lớn vượt xa nhiều quốc gia phương Tây. Điều này được thực hiện trong lúc thị trường lao động Trung Quốc đang trải qua nhiều biến động, với tỷ lệ thất nghiệp cao cùng hàng chục triệu lao động từ công việc chính thức chuyển sang làm việc theo hợp đồng linh hoạt trong nền kinh tế gig.

Theo một tổ chức nghiên cứu, số lượng người lao động làm việc theo hình thức linh hoạt tại Trung Quốc dự kiến sẽ tăng lên 320 triệu trong năm nay, so với 160 triệu vào năm 2019, chiếm khoảng 44% lực lượng lao động quốc gia. Trong đó, những người lái xe taxi là một bộ phận đáng kể của nhóm này. Khi các ngành công nghiệp vốn là trụ cột như bất động sản và giáo dục gặp khó khăn, nhiều người đã tìm đến các ứng dụng gọi xe để kiếm sống.

Tuy nhiên, việc triển khai rộng rãi các xe taxi tự lái, một trong những ứng dụng phổ biến nhất của AI tại Trung Quốc hiện nay, đang đe dọa kế sinh nhai của họ. Một lái xe tại Vũ Hán cho biết, nếu chính quyền thực sự quan tâm đến người dân, Apollo Go đã không được phép hoạt động trên thị trường. Dù công nhận sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật là quan trọng, nhưng ông cùng nhiều người lao động khác lo ngại rằng họ sẽ mất đi vị trí trong xã hội nếu AI tiếp tục phát triển.

Năm 2024, các tài xế taxi tại Vũ Hán đã biểu tình phản đối việc triển khai xe taxi tự lái trong thành phố. Tuy nhiên, số lượng người tham gia không được xác định rõ do các thông tin liên quan nhanh chóng bị kiểm duyệt. Một số lái xe được phỏng vấn xác nhận họ từng nghe về cuộc biểu tình nhưng phủ nhận tham gia.

Trong cùng năm, một công ty taxi tại Vũ Hán đã công khai chỉ trích chính sách cho phép tự động hóa trên các tuyến phố, cảnh báo rằng sự phát triển nhanh chóng của xe tự hành đã gây áp lực cho những người lao động ở tầng lớp dưới trong xã hội khi công nghệ chiếm dụng nguồn lực và xóa bỏ sinh kế của họ.

Chính quyền Trung Quốc tỏ ra không hài lòng với các lời chỉ trích công khai. Khi phóng viên Guardian đến văn phòng công ty taxi này vào tháng 7, một nhân viên từ chối trả lời phỏng vấn với lý do đã có thỏa thuận với cảnh sát không được tiết lộ thông tin nhằm tránh nguy cơ bị bắt giữ.

Tuy nhiên, hai năm sau sự kiện này, chính phủ Trung Quốc bắt đầu thể hiện sự quan tâm đến các vấn đề do AI gây ra. Một bài xã luận trên báo Nhà nước Workers’ Daily thừa nhận quyền lợi việc làm đang đối diện với những thách thức mới trong thời đại AI, cảnh báo về sự va chạm giữa các quy định lao động truyền thống và tốc độ thay đổi của công nghệ AI.

Chính phủ khẳng định sẽ "toàn diện giải quyết tác động của những thay đổi từ môi trường bên ngoài và sự phát triển của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo đối với việc làm".

Chuyên viên phân tích công nghệ Trung Quốc Selina Xu nhận định đã có sự chuyển biến lớn trong tư duy của Bắc Kinh về AI. Sau thành công với mô hình AI nội địa DeepSeek năm ngoái, Trung Quốc rất ủng hộ phát triển AI. Tuy nhiên, trong năm nay, những hướng dẫn mới được ban hành đã tập trung nhiều hơn vào vai trò AI trong việc tăng cường việc làm và chú trọng tới con người.

Cheng Wanhui, quan chức tại khu công nghệ cao Zhongguancun ở Bắc Kinh, thông tin chính quyền đang theo dõi sát các vấn đề xã hội và đạo đức liên quan đến AI. Ông nhấn mạnh cần thay đổi nhận thức để mọi người xem AI là công cụ hỗ trợ và học cách áp dụng trong công việc tương lai.

Các tòa án cũng đã có những phán quyết bồi thường cho những người làm việc văn phòng bị sa thải để trao vị trí cho AI. Tuy nhiên, nhiều người lao động vẫn lo ngại AI sẽ gây khó khăn lớn trong việc xin việc ngay từ đầu.

Tian Zemin, một nhà quay phim tại Bắc Kinh, đã làm việc gần 20 năm trong ngành công nghiệp điện ảnh nhưng giờ đây ông đang mất việc do AI thay thế. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông than thở rằng sau 6 năm nỗ lực vươn lên trở thành nhà quay phim, ông lại bị phần mềm thay thế. Ông cho rằng sự xuất hiện của AI đã gây ra cú sốc lớn đối với ông.

Nhiều đồng nghiệp của ông cũng đang chịu thiệt hại khi AI được áp dụng rộng rãi trong ngành phim ảnh. Thu nhập của Tian hiện chỉ bằng 40% so với năm 2019. Ông chia sẻ rằng tiến bộ của AI rất nhanh chóng, từ chỗ tạo ra các avatar lỗi thời năm ngoái đến nay có thể tạo ra các bản sao kỹ thuật số thuyết phục đủ sức làm một bộ phim đầy đủ.

Các chuyên gia nhận định, nhờ kiểm soát mạnh mẽ khu vực tư nhân, chính phủ Trung Quốc có thể quản lý tốt hơn tác động tiêu cực từ việc AI thay thế lao động so với Mỹ. Beijing có thể yêu cầu các công ty tham gia đúng chỉ tiêu tuyển dụng lao động. Tuy nhiên, đối với Tian, sự bảo vệ này có thể đến quá muộn. Ông nói rằng công nhân như ông có thể bị thay thế bất cứ lúc nào và chỉ còn cách thích ứng nhanh và tìm ra những vị trí mà AI chưa thể thay thế – dẫu những vị trí đó ngày càng thu hẹp.