Quyền tồn tại trong không gian công cộng dưới góc nhìn phúc lợi xã hội và sự công nhận xã hội

Hệ thống phúc lợi xã hội được coi như một mạng lưới toàn diện hỗ trợ mọi người dân Phần Lan. Tuy nhiên, bên trong hệ thống này tồn tại một nguyên tắc cốt lõi mang tính ngầm hiểu là công bằng điều kiện (ansaitsemisen logiikka). Theo đó, quyền được tiếp cận hỗ trợ không chỉ đơn thuần là quyền lợi tự nhiên mà phải được 'kiếm được' thông qua việc thể hiện hình ảnh "đủ năng động", "đủ thích ứng" và "đủ chấp nhận được" trong xã hội.

Nguyên tắc này không chỉ là yếu tố quản lý hành chính mà còn là cơ chế xác định ai thực sự thuộc về xã hội và ai bị đẩy ra ngoài lề. Việc này là một hình thức kiểm soát tinh tế, nơi các chuẩn mực, phân loại và định nghĩa về nhu cầu góp phần hình thành niềm tin chung về cuộc sống được xem là đúng đắn và chấp nhận được.

Khi kết hợp với nguyên tắc công bằng điều kiện, cá nhân đặt mình dưới lăng kính đánh giá về hiệu quả, sự thích nghi và sự hiện diện trong đời sống cộng đồng. Quản lý quyền lực trong xã hội được thẩm thấu vào suy nghĩ của từng người dưới dạng những cái nhìn đánh giá liên tục, không bao giờ thực sự biến mất.

Điều này ảnh hưởng sâu sắc đến khái niệm về giá trị bản thân, buộc con người phải thừa nhận rằng giá trị của mình phụ thuộc vào mức độ đáp ứng các kỳ vọng của hệ thống, thay vì chỉ là một giá trị bẩm sinh và vô điều kiện.

Lý thuyết công nhận (tunnusteteoriat) cho rằng sự tồn tại của cá nhân xã hội bắt nguồn từ việc được nhìn nhận, gặp gỡ và công nhận về mặt đạo đức cũng như xã hội. Khi sự công nhận này trở nên có điều kiện, tức là tùy theo khả năng đáp ứng chuẩn mực, thì cá nhân mất đi giá trị bẩm sinh và trở thành đối tượng phải chứng minh giá trị qua chuẩn mực xã hội.

Hệ quả là sự bất đối xứng trong công nhận xã hội, khi một số nhóm liên tục được công nhận đầy đủ, trong khi nhiều nhóm khác phải vật lộn để có được sự thừa nhận hoặc thậm chí bị loại bỏ khỏi mối liên hệ đó.

Đặc biệt rõ nét là trường hợp của những người khuyết tật phát triển, cuộc sống của họ thường gắn liền với các dịch vụ hỗ trợ, chuyên gia và gia đình. Trong bối cảnh này, quyền năng cá nhân không biến mất hoàn toàn mà thường trở nên gián tiếp, khi người khác đóng vai trò diễn giải, ra quyết định và định nghĩa thay.

Sự công nhận theo đó cũng trở nên gián tiếp, tiềm ẩn nguy cơ làm suy yếu cảm nhận về chủ thể cá nhân và giá trị của họ. Đồng thời, sự biến mất khỏi không gian công cộng không đơn thuần là sự mất hiện diện vật lý mà còn là sự biến mất biểu tượng, nơi con người không còn được nhìn thấy và công nhận qua các tương tác hàng ngày như trong công việc, học tập hay các hoạt động xã hội.

Không gian công cộng là môi trường trao đổi công nhận lẫn nhau, giúp mọi người được nhìn nhận giống như cách họ nhìn nhận người khác. Khi mất đi sự hiện diện trong không gian này, cá nhân không chỉ bị lãng quên về mặt vật lý mà còn bị tước đoạt sự công nhận xã hội, dẫn đến sự cô lập và mất mát giá trị xã hội.

Quá trình này thường diễn ra chậm rãi thông qua chuyển hướng sang các dịch vụ, sự biệt lập và việc quản lý chăm sóc ngày càng cá nhân hóa. Kết quả cuối cùng là con người hiện diện trong hệ thống nhưng không còn vị trí trong không gian chung của xã hội. Đây cũng là thực trạng của những người không nằm trong hệ thống phúc lợi.

Quyền tồn tại không chỉ là về việc có được sự giúp đỡ mà còn là quyền được tồn tại một cách đầy đủ trong không gian công cộng, được nhìn nhận và công nhận như một phần của thực tại chung. Mất đi điều này không làm mất đi giá trị pháp lý nhưng gây suy giảm sâu sắc về mặt xã hội, tạo nên một sự biến mất âm thầm khó nhận biết nhất nhưng cũng là hệ quả sâu sắc nhất của nguyên tắc công bằng điều kiện.

Minna Nordling-Salvadori Lin mục và nghiên cứu sinh tiến sĩ Vantaa