Mỹ và Saudi Arabia ký thỏa thuận hạt nhân mới mở đường cho khả năng làm giàu uranium của Saudi Arabia

Ngày thứ Tư, Mỹ và Saudi Arabia chính thức ký kết một thỏa thuận hợp tác hạt nhân, còn gọi là thỏa thuận 123, cho phép Saudi Arabia có thể phát triển khả năng làm giàu uranium phục vụ cho chương trình hạt nhân dân sự. Lễ ký kết diễn ra giữa Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia Abdulaziz bin Salman. Đặc biệt, thỏa thuận này còn đi kèm với một "thỏa thuận bảo đảm song phương" do chính quyền Trump mô tả.

Mỹ chưa công bố chi tiết đầy đủ về nội dung thỏa thuận, nhưng theo hai nguồn tin am hiểu nhưng giấu tên, thỏa thuận tạo tiền đề để Saudi Arabia xây dựng một cơ sở làm giàu uranium sau khi hai bên tiến hành nghiên cứu chung. Chris Wright nhấn mạnh sự cam kết chung giữa hai quốc gia trong việc củng cố quan hệ thương mại, đảm bảo thịnh vượng trong nước và an ninh cho các đồng minh.

Trước những nghi vấn từ báo chí về nguy cơ thỏa thuận có thể tạo vòng xoáy phổ biến vũ khí hạt nhân trong khu vực, Thượng nghị sĩ Marco Rubio khẳng định Mỹ sẽ không ký kết thỏa thuận nào gây rủi ro phổ biến hạt nhân. Tuy nhiên, thỏa thuận này không bao gồm "Giao thức Bổ sung" của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), vốn cho phép kiểm tra và giám sát sâu hơn.

Thỏa thuận dự kiến có thời hạn 30 năm và sự phát triển sẽ có sự tham gia của các doanh nghiệp Mỹ. Bộ Năng lượng Mỹ sẽ trình thỏa thuận lên Quốc hội để xem xét, dự kiến sẽ gặp sự phản đối từ một số nghị sĩ.

Thỏa thuận được công bố trong bối cảnh Mỹ và Israel đang gia tăng các hoạt động nhằm ngăn chặn chương trình vũ khí hạt nhân của Iran, quốc gia khẳng định mục đích chương trình làm giàu uranium là hòa bình. Việc Saudi Arabia có thể phát triển công nghệ làm giàu uranium làm dấy lên mối lo ngại về cạnh tranh hạt nhân tại Trung Đông.

Chuyên gia hạt nhân Alexander Bollfrass nhận định đây là một bước đi "cách mạng" về chính sách không phổ biến hạt nhân khi Mỹ không yêu cầu Saudi Arabia áp dụng các biện pháp bảo đảm quốc tế nghiêm ngặt như thông lệ mà sẵn sàng chuyển giao công nghệ nhạy cảm với mức giám sát thấp hơn thông thường.

Mặc dù làm giàu uranium không đồng nghĩa với việc trực tiếp phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng nó mở cơ hội cho việc vũ khí hóa, điều mà nhiều chuyên gia không phổ biến hạt nhân cảnh báo. Thái tử Mohammed bin Salman từng ám chỉ khả năng phát triển vũ khí nếu Iran sở hữu bom nguyên tử.

Trước đó, Saudi Arabia và Pakistan đã ký kết hiệp ước phòng thủ chung, và Pakistan từng tuyên bố chương trình hạt nhân của mình sẽ sẵn sàng hỗ trợ Saudi Arabia nếu cần thiết, điều này được xem là tín hiệu cảnh báo đối với Israel - quốc gia được coi là duy nhất sở hữu vũ khí hạt nhân trong khu vực.

Nhiều nghị sĩ Mỹ hoài nghi về việc trao quyền làm giàu uranium cho Saudi Arabia. Dù không phải con đường trực tiếp đến vũ khí hạt nhân, nhưng sẽ tạo điều kiện cho việc vũ khí hóa trong tương lai. Các chuyên gia cho rằng UAE, quốc gia ký thỏa thuận 123 với Mỹ để xây dựng nhà máy điện hạt nhân, đã đặt ra "tiêu chuẩn vàng" khi không cung cấp khả năng làm giàu uranium.

Thượng nghị sĩ Rubio từng ủng hộ dự luật yêu cầu Quốc hội phải phê chuẩn tất cả các thỏa thuận 123 với Saudi Arabia. Dự luật này đã được tái đề xuất vào tháng Ba nhưng chưa được thông qua.

Chuyên gia Rosemary Kelanic cảnh báo việc trao quyền làm giàu uranium cho Saudi Arabia có thể khiến Mỹ bị ràng buộc sâu sắc với quốc gia này, tạo ra sức ép để đổi lấy các nhượng bộ an ninh trong tương lai thông qua đe dọa vũ khí hóa chương trình hạt nhân.

Đại diện Đảng Dân chủ Brad Sherman dự đoán thỏa thuận sẽ mang lại lợi ích lớn cho Westinghouse, tập đoàn hạt nhân Mỹ sản xuất lò phản ứng nước nhẹ mà Saudi Arabia dự định sử dụng. Chính quyền Trump cũng từng công bố gói vay 17,5 tỷ USD cho phát triển 10 tổ máy hạt nhân mới, sử dụng cùng thiết kế AP1000 với dự án Saudi Arabia.

Sherman cũng cho rằng trong khi Mỹ đang tấn công Iran để cản chương trình làm giàu uranium và tái xử lý hạt nhân của nước này, thì hiện Mỹ lại cho phép Saudi Arabia phát triển các công nghệ tương tự và điều này sẽ đem lại lợi ích kinh tế lớn cho các công ty Mỹ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.