INEC khó trở nên độc lập tài chính trước cuộc bầu cử 2027 tại Nigeria

Giáo sư Joash Amupitan, Chủ tịch Ủy ban Bầu cử Quốc gia Nigeria (INEC), mới đây đã bày tỏ quan điểm cho rằng INEC không thể thực sự độc lập nếu không có quyền tự chủ về tài chính. Ông cảnh báo rằng việc tổ chức này vẫn phải phụ thuộc vào quy trình ngân sách bình thường làm suy yếu sự độc lập trong vận hành, từ đó có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc đảm bảo bầu cử tự do, công bằng và đáng tin cậy vào năm 2027.

Phát biểu tại buổi giới thiệu công khai sách "Shadows: Protest Essays on Africa’s Most Consequential Country (1999–2023)" do Tổng Giám đốc THISDAY, ông Eniola Bello, biên tập tại Trung tâm Shehu Musa Yar’Adua ở Abuja, Amupitan đã chuyển hướng thảo luận từ vấn đề cải cách bầu cử quen thuộc sang câu hỏi cốt lõi: liệu một cơ quan quản lý bầu cử có thể tạo dựng được niềm tin trong công chúng nếu vẫn phải dựa vào các tổ chức khác về tài chính và vận hành hay không.

Giáo sư Amupitan cho biết theo Hiến pháp Nigeria, nguồn kinh phí của INEC được lấy từ Quỹ Thu nhập Hợp nhất (Consolidated Revenue Fund). Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng thực tế cho thấy hình thức này không đủ để đảm bảo sự độc lập thật sự của cơ quan khi mà INEC vẫn phải trải qua thủ tục duyệt ngân sách thông thường và phụ thuộc vào các cơ quan khác trong việc phê duyệt ngân sách.

Ông nói: "Nhiều người tin rằng việc đặt kinh phí của INEC lên Quỹ Thu nhập Hợp nhất đã đủ, song kinh nghiệm chứng minh rằng nếu INEC vẫn phải tuân theo thủ tục duyệt ngân sách bình thường và dựa vào sự chấp thuận từ các tổ chức khác, thì sự độc lập tài chính là rất khó đạt được."

Chủ tịch Ủy ban nhấn mạnh rằng INEC không chỉ tổ chức các cuộc bầu cử liên bang và bang mà còn hỗ trợ một phần cho các cuộc bầu cử cấp địa phương; đăng ký cử tri và các đảng chính trị; giám sát hoạt động của các đảng; cũng như duy trì danh sách cử tri toàn quốc được sử dụng trên toàn Liên bang.

Ông khẳng định: "Với phạm vi rộng lớn này, có cơ sở vững chắc để trao cho INEC quyền tự chủ tài chính và vận hành nhiều hơn nhằm nâng cao hiệu suất và làm tăng niềm tin của công chúng đối với quá trình bầu cử."

Trong bài phát biểu, Amupitan cũng nhấn mạnh rằng việc củng cố hệ thống bầu cử tại Nigeria không nên chỉ tập trung vào INEC mà còn liên quan đến nhiều tổ chức khác như các cơ quan an ninh, truyền thông, tổ chức xã hội dân sự và người dân.

Ông nói: "Khi chúng ta nói về việc củng cố các thể chế, có nhiều tổ chức tham gia vào quá trình bầu cử. Mọi người thường chỉ nghĩ đến INEC, nhưng bên cạnh đó có truyền thông, các cơ quan an ninh, tổ chức xã hội dân sự và tất nhiên là người dân Nigeria. Sức khỏe của nền dân chủ phụ thuộc vào sự mạnh mẽ của mạng lưới thể chế rộng lớn này."

Lấy ví dụ từ nguyên tắc dân chủ quốc tế, Amupitan nhớ lại rằng Hội đồng Liên nghị viện đã nhìn nhận việc xây dựng các thể chế dân chủ là trách nhiệm chung của chính phủ, cử tri và các lực lượng chính trị tổ chức.

"Do đó, nếu chúng ta thực sự muốn cuộc bầu cử năm 2027 diễn ra tự do, công bằng, đáng tin cậy và hòa bình thì tất cả các tổ chức này phải cùng phối hợp," ông khẳng định.

Ông Amupitan cũng đề cập đến những băn khoăn về việc bổ nhiệm lãnh đạo INEC, nhấn mạnh rằng Hiến pháp Nigeria đã quy định rõ ràng quy trình với quyền bổ nhiệm Chủ tịch và các ủy viên quốc gia thuộc về Tổng thống, phối hợp với Hội đồng Nhà nước và được Thượng viện phê chuẩn.

Tuy nhiên, ông cho rằng thách thức thực sự không nằm ở các quy định pháp lý mà chính là việc thực thi các quy định đó. Theo ông, vấn đề thường là ở cách mà những người thực thi luật vận hành các quy định này.

Giáo sư Amupitan dẫn lại lập luận của cựu Chánh án Nigeria, bà Aloma Mukhtar, rằng thách thức của Nigeria không nằm ở việc thay đổi Hiến pháp mà là cách thức tôn trọng và thực thi đúng đắn tinh thần Hiến pháp và luật Bầu cử.

Về tác phẩm hai tập "Shadows: Protest Essays on Africa’s Most Consequential Country (1999–2023)" của ông Eniola Bello, Chủ tịch THISDAY, Amupitan đánh giá đây là một đóng góp quan trọng cho cuộc đối thoại dân chủ ở Nigeria. Bộ sách với hơn 900 trang ghi lại quá trình tiến hóa chính trị của đất nước từ khi trở lại chế độ dân chủ năm 1999 đến năm 2023, đồng thời cung cấp nhiều bài học quý giá trong bối cảnh chuẩn bị cho cuộc tổng tuyển cử năm 2027.

Ông nhấn mạnh: "Mỗi cuộc bầu cử đều mang đến bài học, và mỗi chu kỳ bầu cử là cơ hội để chúng ta cải thiện hơn lần trước."

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.