Những điểm chính
- Tổng thống Bola Tinubu ký Luật Bầu cử 2026 chỉ sau 24 giờ Quốc hội thông qua.
- Cựu Chủ tịch INEC Attahiru Jega phân tích ba điều khoản gây tranh cãi trong Luật Bầu cử 2026 gồm Mục 60(3), 83(5), 138(1).
- Mục 60(3) tạo điều kiện gian lận khi cho phép dùng phiếu kết quả bằng tay nếu truyền kết quả điện tử thất bại trong khi Nigeria có hơn 93% vùng phủ sóng mạng.
- Mục 83(5) cấm tòa án xét xử các vụ kiện về nội bộ đảng chính trị, làm giảm sự minh bạch.
- Mục 138(1) loại bỏ điều kiện bằng cấp làm gia tăng rủi ro gian dối hồ sơ ứng cử viên.
Những điểm tranh cãi trong Luật Bầu cử đã được ký ban hành
Tổng thống Nigeria Bola Tinubu đã phê chuẩn Luật Bầu cử (Sửa đổi) 2026 chỉ 24 giờ sau khi Quốc hội thông qua vào ngày 17/2/2026. Điều này diễn ra bất chấp nhiều cảnh báo từ công chúng và các chuyên gia về một số điều khoản có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tính minh bạch và công bằng của cuộc bầu cử năm 2027. Những điểm mơ hồ trong luật này đang thu hút sự quan tâm đặc biệt, đòi hỏi phải xem xét chỉnh sửa sớm để đảm bảo quy trình bầu cử diễn ra công bằng, khách quan.
Phân tích từ cựu Chủ tịch INEC Attahiru Jega
Attahiru Jega, người từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban Bầu cử Quốc gia Độc lập (INEC), mới đây đã có bài viết phân tích các điểm cần cải thiện của Luật Bầu cử 2026. Ông tập trung nhận diện những điều khoản gây tranh cãi như Mục 60(3), 83(5) và 138(1) có thể dẫn đến lạm dụng và gian lận bầu cử nếu không được sửa đổi.
Cụ thể, Mục 60(3) quy định khi việc truyền tải kết quả bầu cử qua phương tiện điện tử không thành công thì phải dùng phiếu kết quả Form EC8A làm tài liệu tổng hợp chính. Jega chỉ ra rằng quy định này mở đường cho khả năng gian lận cao vì kết quả bằng tay dễ bị làm giả hơn trong điều kiện các chính trị gia luôn tìm cách chiếm ưu thế bằng mọi giá.
Điều này khiến ông băn khoăn trong bối cảnh Nigeria có hơn 93% vùng phủ sóng mạng theo đánh giá của Ủy ban Truyền thông Nigeria và INEC cũng đã cam kết có đủ khả năng truyền kết quả trực tiếp qua hệ thống điện tử trên toàn quốc trước cuộc bầu cử 2023. Thiết kế lỗ hổng như vậy trong luật khiến tiềm năng của phương thức truyền tải điện tử có thể bị bỏ qua, gây rủi ro không nhỏ.
Điều khoản hạn chế quyền tư pháp và loại bỏ tiêu chuẩn ứng cử
Mục 83(5) của luật cấm các tòa án xét xử các vụ kiện liên quan đến nội bộ các đảng chính trị, điều này làm dấy lên nhiều quan ngại về tính minh bạch và công bằng trong nội bộ các đảng. Jega đặt câu hỏi về việc tước bỏ quyền can thiệp của tòa án khi mà một số hành động nội bộ của đảng hoàn toàn có thể vi phạm hiến pháp, cho rằng quy định này cần được điều chỉnh để đảm bảo quyền lợi công dân.
Nguy hiểm hơn là Mục 138(1) loại bỏ điều kiện về bằng cấp để có thể khởi kiện hoặc xác minh tư cách ứng cử sau khi bầu cử kết thúc. Dẫn ra Khoản 131 Hiến pháp 1999 quy định ứng viên phải có bằng tốt nghiệp hoặc tương đương, Jega nhận định rằng việc loại bỏ điều kiện này không có cơ sở hợp lý và có thể mở đường cho những trường hợp gian dối về hồ sơ bằng cấp gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng đại diện dân cử.
Khuyến nghị cải cách bầu cử sâu rộng sau 2027
Ông Jega cũng nhắc lại các đề xuất cải cách được các ủy ban trước đây khuyến nghị, như Ủy ban Cải cách Bầu cử do cố Chủ tịch Muhammad Uwais đứng đầu và được cựu Tổng thống Umaru Yar’Adua trao quyền thực hiện năm 2007.
Trong đó, ông đề nghị tăng cường tính độc lập cho INEC bằng cách loại bỏ quyền bổ nhiệm Chủ tịch và các thành viên của Tổng thống. Đồng thời, ông kiến nghị phân tách INEC thành nhiều cơ quan chuyên trách: một tổ chức chỉ tập trung tổ chức bầu cử; các cơ quan khác đảm nhiệm các hoạt động xử lý vi phạm, phân định khu vực bầu cử và đăng ký cũng như quản lý các đảng phái chính trị.
Đăng ký bản tin QMVN
Nhận tin tổng hợp mỗi sáng - chỉ những bài đáng đọc, không spam.
Để hạn chế sự chi phối tài chính quá mức trong các chiến dịch tranh cử, Jega khuyến cáo giảm mức giới hạn vận động tài chính hiện đang quá cao, đồng thời nâng cao tiêu chuẩn pháp lý đối với các đảng chính trị muốn tham gia tuyển chọn ứng viên cho các vị trí quan trọng như thống đốc và tổng thống.
Tầm quan trọng của cải cách bầu cử cho tương lai nền dân chủ Nigeria
Trước đó, tại một sự kiện nhân Ngày Dân chủ 12/6 ở Lagos vào năm 2025, Jega đã bày tỏ lo ngại về sự chậm trễ và thiếu khách quan trong quá trình xét xử các đơn kiện liên quan đến bầu cử, cũng như xu hướng các tòa án quyết định người thắng thay vì để ý dân quyết định qua lá phiếu.
Ông đề xuất tất cả tranh chấp bầu cử phải được giải quyết triệt để trước khi người thắng cử được tuyên thệ nhậm chức. Các khuyến nghị này nhấn mạnh sự cần thiết phải tạo một khuôn khổ pháp lý và thể chế vững chắc hơn để xây dựng lòng tin của người dân vào cuộc bầu cử và củng cố tính hợp pháp của chính quyền dân chủ.
Jega kêu gọi Chính phủ Liên bang cân nhắc nghiêm túc những cảnh báo và đề xuất của ông, tiến hành sửa đổi những điều khoản yếu kém của Luật Bầu cử ngay trước kỳ bầu cử 2027 để tránh những bất ổn và sự mất niềm tin trong xã hội. Dân chủ Nigeria chỉ có thể phát triển bền vững khi mọi quy trình bầu cử minh bạch, khách quan và tôn trọng pháp luật.
Trong lịch sử Cộng hòa thứ Tư, cuộc bầu cử tổng thống năm 2015 là lần hiếm hoi không vướng vào tranh chấp kéo dài tại Tòa án Tối cao. Hầu hết các cuộc bầu cử khác đều phải nhờ đến phán quyết của tòa án để xác định người chiến thắng, điều này là bất thường và làm giảm uy tín của cả hệ thống bầu cử cũng như cơ quan luật pháp.
Cuối cùng, Jega nhấn mạnh thẩm phán cần thận trọng trong việc ra quyết định và đảm bảo các phán quyết nâng cao chứ không làm giảm tính minh bạch và công bằng của cả hệ thống bầu cử và tư pháp. Chỉ như vậy, niềm tin của người dân mới được hồi phục và nền dân chủ mới được củng cố vững chắc.
Câu hỏi thường gặp
Tổng thống Bola Tinubu đã làm gì với Luật Bầu cử (Sửa đổi) 2026?
Ông đã ký luật thành văn bản pháp luật chỉ sau 24 giờ kể từ khi Quốc hội thông qua.
Attahiru Jega cảnh báo điểm gì về Mục 60(3) của Luật Bầu cử?
Ông lo ngại việc cho phép dùng phiếu kết quả bằng tay khi truyền tải điện tử thất bại có thể dẫn đến gian lận.
Tại sao Mục 83(5) của Luật Bầu cử bị phản đối?
Bởi vì nó cấm các tòa án xét xử những vụ kiện liên quan đến nội bộ đảng chính trị, làm giảm tính minh bạch.
Điều khoản nào trong Luật Bầu cử bị coi là loại bỏ tiêu chuẩn ứng cử?
Mục 138(1) loại bỏ điều kiện về bằng cấp đối với ứng cử viên sau bầu cử.
Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.
