Kỷ nguyên công nghệ và thách thức của quyền lực thiếu niềm tin

Niềm tin, trước hết không phải là một phạm trù tôn giáo thuần túy mà được xem là một công nghệ quyền lực quan trọng, quyết định tính bền vững của bất kỳ quyền lực nào. Trong lịch sử, Giáo hội trong suốt một thiên niên kỷ đã nắm giữ vị trí trọng yếu này, đóng vai trò trung gian điều chỉnh tính hợp pháp của các mối quan hệ phong kiến. Cấu trúc phong kiến Trung cổ dựa trên tam giác quyền lực gồm lãnh chúa, chư hầu và một thể chế thứ ba - Giáo hội, vốn nắm giữ quyền quyết định ai có quyền cai trị hợp pháp. Mặc dù quyền lực vật chất như quân đội, đất đai và thuế khóa thuộc về lãnh chúa, nhưng họ luôn cần sự xác nhận từ Giáo hội để duy trì và mở rộng quyền lực ấy. Cơ chế này tồn tại suốt năm thế kỷ, thể hiện sức mạnh không thể phủ nhận của niềm tin trong việc duy trì quyền lực.

Ngày nay, một hình thức quyền lực mới đã xuất hiện, được gọi là "technofeudalism" (phong kiến công nghệ), trong đó một số tập đoàn lớn kiểm soát toàn bộ mô hình kinh doanh, dữ liệu và nền tảng công nghệ. Người dùng không còn là khách hàng tự do mà trở thành những "chư hầu" trong hệ thống này, khi họ giao phó khả năng suy nghĩ, sản xuất và quyết định của mình cho các hạ tầng kỹ thuật số mà họ không sở hữu hoặc kiểm soát. Dù giàu có và quyền lực, các nhà lãnh đạo công nghệ hiện vẫn thiếu một thứ quan trọng: sự thánh hóa và niềm tin xã hội để hợp pháp hóa quyền lực của mình.

Dẫn đầu trong việc nhận diện thách thức mới này là Đức Giáo hoàng León XIV, người có nền tảng toán học sâu sắc và am hiểu về thuật toán cũng như logic. Vào ngày 15/5, ông đã ký ban hành "Magnifica Humanitas" - tông huấn đầu tiên trong lịch sử được dành riêng cho trí tuệ nhân tạo, nhằm kêu gọi việc kiểm soát và quản lý quốc tế các công nghệ AI. Lựa chọn ngày phát hành trùng với kỷ niệm "Rerum Novarum" (1891) không phải là ngẫu nhiên, bởi đây là văn kiện Giáo hội đối đầu với chủ nghĩa tư bản công nghiệp đầu thế kỷ 20, nhấn mạnh sứ mệnh bảo vệ công bằng và nhân phẩm.

Tông huấn nhấn mạnh công nghệ không bao giờ trung lập mà mang đậm dấu ấn của những người tạo ra, tài trợ và sử dụng nó. Qua đó, Giáo hội khẳng định không sẵn sàng trao quyền hợp pháp hoàn toàn cho các nhà cầm quyền công nghệ. Đây không chỉ là cảnh báo về mặt đạo đức mà còn là lời đề nghị hợp tác: nếu những nhà lãnh đạo công nghệ tôn trọng và phối hợp với Giáo hội, họ sẽ được thừa nhận và củng cố niềm tin từ xã hội; ngược lại, họ sẽ chỉ là cường quyền giàu có nhưng thiếu tính chính danh và thiện hảo.

Trật tự mới không còn vững chãi như tam giác của thời Trung cổ mà đang dần trở thành hệ thống chỉ với hai cực: cơ sở hạ tầng tư nhân và người dùng bị kiểm soát. Thiếu vắng một bên làm trọng tài, giải thích và tạo sự đồng thuận về tính công bằng, sự ổn định của hệ thống này rất khó đảm bảo lâu dài. Lịch sử cho thấy nhiều quyền lực với tiềm lực quân sự và kinh tế lớn vẫn thất bại khi niềm tin từ dân chúng bị sụp đổ.

Đức Giáo hoàng León XIV đã nhắc lại vai trò cốt lõi của Giáo hội trong việc kiểm soát vương quốc của niềm tin qua hàng nghìn năm. Đại chiến của thế kỷ 21 không chỉ là cuộc đua về con chip hay năng lượng mà còn là cuộc đua quyền lực và niềm tin: ai mới thực sự có quyền xác định cộng đồng nên tin vào điều gì. Các lãnh đạo công nghệ thời đại mới đã có quyền lực vật chất nhưng đang thiếu niềm tin thiết yếu để hợp pháp hóa sự thống trị của họ trên thế giới số.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.