Tương lai Gaza không thể bắt đầu nếu người Palestine còn bị kẹt giữa chiến tranh và sợ hãi

Bài viết tham khảo của The New York Times xuất phát từ ký ức của một người từng lớn lên ở Gaza và chứng kiến sức hút ban đầu của Sheikh Ahmed Yassin, người sáng lập Hamas. Từ trải nghiệm ấy, tác giả lập luận rằng Hamas đã không mang lại tự do hay thịnh vượng, mà góp phần duy trì một mô hình cai trị khép kín, đặt vũ trang lên trên đời sống dân sự và khiến người dân khó cất tiếng phản biện.

Đó là một nhận định cần được đặt trong đầy đủ bối cảnh. Hamas phải chịu trách nhiệm về các hành động bạo lực nhằm vào dân thường, trong đó có cuộc tấn công ngày 7/10/2023, cũng như việc ưu tiên lợi ích tổ chức trước an toàn của cộng đồng. Nhưng người dân Gaza không thể bị đồng nhất với Hamas. Họ là những gia đình đang tìm nước sạch, những bác sĩ làm việc trong hệ thống y tế kiệt quệ, những trẻ em học trong lều và những người già sống cùng ký ức về căn nhà đã mất.

Các báo cáo nhân đạo của Liên Hợp Quốc trong những tuần gần đây cho thấy Gaza vẫn ở trong tình trạng cực kỳ mong manh. Dù viện trợ có được đưa vào, nhiều gia đình vẫn thiếu thực phẩm, nước, nơi trú ẩn và dịch vụ y tế thiết yếu.

Liên Hợp Quốc cho biết một bộ phận lớn các gia đình chỉ còn một bữa ăn mỗi ngày, trong khi trẻ em tiếp tục đối mặt với nguy cơ suy dinh dưỡng, bệnh tật và sang chấn kéo dài.

Những con số ấy nhắc thế giới rằng trách nhiệm không thể được diễn đạt bằng ngôn ngữ một chiều. Israel có quyền bảo vệ công dân trước các vụ tấn công, nhưng quyền tự vệ luôn phải đi cùng nghĩa vụ bảo vệ dân thường và tuân thủ luật nhân đạo quốc tế. Hamas không thể viện dẫn sự khốn cùng của Gaza để biện minh cho việc dùng bạo lực hay bóp nghẹt không gian chính trị của chính người Palestine. Và cộng đồng quốc tế không thể chỉ bày tỏ quan ngại khi các hành lang cứu trợ vẫn bấp bênh.

Đòi hỏi người Gaza “chống Hamas” nghe có vẻ đơn giản từ bên ngoài, nhưng tại chỗ đó có thể là một yêu cầu đầy hiểm nguy. Trong chiến tranh, biểu tình, phê phán hay tổ chức xã hội dân sự đều có thể kéo theo rủi ro. Một xã hội không thể tự tái tạo nếu người dân không có sự an toàn tối thiểu để nói, để bầu chọn, để làm báo, để dạy học và để xây dựng các thiết chế độc lập.

Vì thế, thay vì chỉ chờ một sự phủ nhận Hamas từ người dân Gaza, thế giới cần tạo điều kiện để một lựa chọn chính trị khác có thể tồn tại. Điều đó bao gồm bảo vệ các tổ chức dân sự Palestine, hỗ trợ giáo dục và y tế, khôi phục quản trị địa phương minh bạch, đồng thời mở ra một tiến trình đại diện có tính chính danh. Một tương lai không do Hamas độc quyền không thể được áp đặt bằng bom đạn; nó phải được xây từ năng lực tự quyết của người Palestine.

Những diễn biến mới, gồm các cuộc đột kích và không kích tại Gaza City được Reuters ghi nhận đầu tháng 9, cho thấy bạo lực vẫn có thể bùng lên ngay cả khi các bên nói về giảm căng thẳng. Mỗi đợt leo thang lại đẩy dân thường vào thế không có lối thoát và làm sâu thêm ký ức thù hận.

Giải pháp lâu dài đòi hỏi nhiều lớp công việc: ngừng bắn được giám sát nghiêm túc, trả tự do cho con tin và những người bị giam giữ theo cơ chế nhân đạo, tiếp cận viện trợ không bị cản trở, tái thiết do người Palestine làm chủ và một khung chính trị bảo đảm an ninh cho cả Israel lẫn Palestine. Không có công thức nào dễ dàng. Nhưng thiếu một chân trời chính trị, mọi chiến thắng quân sự đều có nguy cơ chỉ trở thành quãng nghỉ trước vòng xung đột kế tiếp.